طاهر مصطفی پور
رياچه اروميه كه
يكي از مهمترين و با ارزشترين اكوسيستمهاي آبي ايران است، در اوايل
دهه 1350، به عنوان پارك ملي و در سال 1355، به عنوان ذخيرهگاه
بيوسفر از سوي سازمان يونسكو اعلام شده است. همچنين اين درياچه جزو
تالابهاي با اهميت بينالمللي محسوب و در سال 1354 به كنوانسيون
حفاظت از تالابها (رامسر - 1971) معرفي شده است و جزو مناطق داراي
اهميت براي پرندگان است که متاسفانه امروزه بر اثر بي توجهي مسولان
و رعايت نکردن بعضي از اصول زيست محيطي درياچه در حال نابودي است .
معرفي استان:
آذربايجان غربي يكي از مناطق كوهستاني كشور است كه
توپوگرافي متنوع و گستردهاي دارد. درسراسر ناحيه هم مرز آن
با تركيه و عراق، كوههاي مرتفع برفگيري از شمال به جنوب
كشيده شده است. آبهايحاصل از ذوب برف كوههاي مذكور
بصورت رودخانههاي متعددي در درههاي منطقه جريان مييابد و
به سهحوزه عمده درياچه اروميه، گسل عظيم خوي و دره رود
كلوي سرازير ميشوند. سه ناحيه فوق پستترين نقاطآذربايجان
غربي به حساب ميآيد. آذربايجان غربي در ميان مناطق غربي كشور
به لحاظ جاذبههاي گردشگري ازجايگاه ويژهاي برخوردار است. آنچه كه
اين جاذبهها را بيش از پيش نمايان ميسازد، قرار گرفتن درياچه
اروميه به عنوان يكي از بينظيرترين و شورترين درياچههاي جهان در
اين استان و قرار گرفتن در نوار مرزي است.
آب و هواي استان:
منطقه آذربايجان از نظر شرايط جوي داراي زمستانهاي سرد
و تابستانهاي معتدلي مي باشد. و تحت تاثير اقليم نيمه مديترانه
ايست . درجه حرارت بطور متوسط بين 38 تا 30- درجه سانتيگراد متغير
بوده و ميزان بارندگي ساليانه آن از 300-400 ميليمتر در نوسان مي
باشد. از آنجايي که استان آذربايجان غربي در عرض جغرافيايي بالنسبه
بالايي واقع شده است ميزان تبخير نسبت به ساير نقاط کشور کمتر مي
باشد .
وجود درياچه اروميه سبب ايجاد شرايط ويژه اي در اين استان گرديده
است . دماي مناطق مجاور و نيز جزاير موجود در آن نوسان کمتري داشته
و از تعداد روزهاي يخبندان به تناسب نزديکي به درياچه کاسته مي
شود.
تغييرات دماي هوا در استان عمدتا از ارتفاع و عرض جغرافيايي و در
مرحله بعد از وجود درياچه اروميه تاثير مي گيرد که سردترين نواحي
استان در محدوده شمال غربي ان است که متوسط روزانه دما در اين
منطقه به کمتر از 5 درجه سانتيگراد و گرمترين ناحيه استان را جنوب
درياچه اروميه تشکيل مي دهد که متوسط روزانه دما به بيش از 5/12
درجه سانتيگراد بالغ مي گردد.
حجم ريزشهاي جوي استان با احتساب 385 ميليمتر ميانگين بارندگي دراز
مدت در استان حدود 8/14 ميليارد متر مکعب در سال برآورده شده است
که به احتساب آب هاي ورود از حوزه هاي مجاور به ميزان 95/1 ميليارد
متر مکعب پتانسيل آبي استان بالغ بر 8/16 ميليارد متر مکعب بر اساس
آمار دراز مدت مي باشدحوضه هاي آبريز استان شامل حوضه درياچه
اروميه – ارس و ذاب کوچک مي باشد.
درياچه هاي ايران:
درياچههاى داخلى ايران را مىتوان از نظر کميت آب آنها به دو دسته
تقسيم نمود: دسته اول درياچههاى دائمى مىباشند مانند درياچه
اروميه که بهواسطه دريافت آب کافى از طريق رودخانهها و نزولات
جوى هميشه و بهطور دائم داراى آب مىباشند. دسته دوم درياچههاى
موقت هستند چون درياچه نيريز - هامون - حوض سلطان و غيره که وجود
آب در اين درياچهها بهمقدار واردات آب رودها و نزولات جوى بستگى
دارد. اين دسته از درياچهها که غالباً از رودهاى فصلى و موقت آب
دريافت مىدارند همزمان با خشکى رودخانهها خشک بوده بستر اين
قبيل درياچهها بهصورت کفههاى خشک ظاهر مىگردند.
موقعيت جغرافيايي درياچه اروميه:
درياچه اروميه درشمال غرب ايران،بين استانهاي آذربايجانشرقي و
آذربايجانغربي در فاصلة 17 كيلومتري شمال شرق شهر اورميه از
شمال به جنوب كشيده شده است طول جغرافيائى آن 37درجه و4 دقيقه
تا 38 درجه 17 دقيقه عرض شمالي ، و 45 درجه تا 46 درجه طول شرقي
واقع شده است.ارتفع آن از سطح درياي آزاد 1275 متر مي باشد.
اين درياچه با مساحتي بالغ بر۵۸۲۲ كيلومتر مربع بيستمين درياچه
جهان از لحاظ وسعت محسوب ميگردد طول درياچه از ۱۳۰تا ۱۴۶ كيلومتر
متغير بوده و عرض درياچه در پهن ترين قسمت ۵۸ كيلومتر و در كم عرض
ترين قسمت آن كه در محلي بين كوه زنبيل وجزيره اسلامي واقع شده است
۱۵ كيلومتر مربع ميباشد.وسعت حوضه آبريز درياچه ۵۲۳۵۵ كيلومتر مربع
ميباشد كه از اين مقدار حدود ۵۸۲۲ كيلومترمربع وسعت خود درياچه
مستقيماباارتفاع آب درياچه رابطه داشته وبا افزايش يا كاهش آن
تغيير پيدا ميكند. حجم آب درياچه اروميه در مساحت ۵۸۲۲ كيلومتر
مربع و باعمق متوسط ۵/۴ متر بالغ بر ۳۱ ميليارد مترمكعب تخمين زده
ميشود. سواحل باتلاقى و جلگهاي اين درياچه با پايين آمدن
سطح آب، كرانهاي با شيب ملايم را تشكيل مىدهد سطح آب
درياچه متغير است. در ماه هاي ارديبهشت وخرداد
به واسطة ذوب برف و ازدياد آب رودخانهها، سطح آب درياچه
به منتهاي وسعت خود مىرسد و گاهى 4 تا 5 متر از سطح معمول
بالاتر مىآيد و در ماههاي شهريور و مهر و آبان آب درياچه
كاستى مىپذيرد. متغير بودن ميزان آب سبب شده است كه
كارشناسان مساحت درياچه را متغير اعلام كنند.در اين درياچه يک
جريان داخلي آب در سمت غرب از شمال به جنوب و درسمت شرق از جنوب به
شمال وجوددرادکه درسواحل شمالي داراي جهت شرقي – غربي و در سواحل
جنوبي داراي جهت حرکت غربي- شرقي است. دماي هواي درياچه بين صفر تا
بيست درجه در زمستان و تا 40 در جه بالاي صفر در تابستان تغيير مي
کند.ميانگين بارش ساليانه آن بين 200-300 ميلي متر مي باشد.
تاريخچه زمين ساختي درياچه:درياچه اروميه طي 3 مرحله به وجود آمده
است : 1- مرحله پليوسن به صورت درياچه آّب شيرين 2- مرحله
پليوستوسن به صورت درياچه آّب شيرين لب شورو مرحله 3- مرحله کنوني
که درياچه داراي آب شور و مقادير زيادي املاح است.
درياچة اورميه در دورة پليوسن به مراتب وسيعتر بوده، و از
شمال تا ديلمقان (ديلمگان)، از شرق تا تبريز و مراغه و از
جنوب تا مرحمت آباد امتداد داشته است.اين درياچه ابتدا به صورت
فلات بلندي بوده و قسمتي از حوزه آبريز درياي مازندران در دوره
پليوستوسن را تشکيل مي داده است . آبهاي آن نيز از طريق رود ارس به
درياي خزر مي ريخته است، اما ارتفاعات شمال درياچه بر اثر فعاليت
گسل تبريز بالا آمده و شکل حوزه آبريز درياي خزر را تغيير داده
است. در نتيجه خط تقسيم آب جديدي به صورت امروزي براي حوزه درياچه
اروميه به وجود آمده است. آثار سواحل درياچه آن دوره را مي توان
در نزديک شهر مياندوآب و نواحي شمال غربي درياچه ملاحظه نمود. با
اين وضع حدود 5000 کيلومتر مربع از اراضي اطراف درياچه شامل قسمتي
از تواحي زرينه رود ، مهابادو بخشي از جلگه اروميه و تبريز زير اب
بوده اند. به علت تاثير آب شور درياچه طي دوران کنوني زمين شناسي
بخش وسيعي از اراضي شور و باطلاقي اطراف درياچه به وجود آمده که
بهتدريج از وسعت درياچه کم مي شود و به سطح زمين هاي مزبور اضافه
مي گردد.درياچة اورميه در گودالى قرار دارد كه از ديدگاه
ساختار زمين شناسى ميان دو سيستم گسل فعال تبريز در شمال و
زرينه رود در جنوب واقع است و چه بسا بر اثر حركت گسلها پديد
آمده باشد. گودي درياچه در حال فرونشست است و گسل تبريز به عنوان
گسلي فعال ، در بروز اين پديده دخالت دارد . عمر درياچه از زمان
تشکيل تا آغاز شرايط فوق اشباع ، حدود 35 تا 40 هزار سال بوده است
. از عمر درياچه کنوني بيش از 10 هزار سال نمي گذرد .
خواص شيميايي آب درياچه:
آب اغلب رودخانههايى كه به اين درياچه مىريزند، به سبب
عبور از طبقات پر نمك و سولفات دو سود شور است. از نظر طبقه
بندي شيميائي آب درياچه اروميه تيپ كلره داشته و باقيمانده خشك
عناصر محلول درآب آن (T.D.S) در دوران پرآبي در حدود ۱۸۰ ودرزمان
كم آبي در حدود ۴۲۰ گرم در ليتر ميباشد. وزن مخصوص آب درياچه 1.150
تا1.75تن برمتر مکعب است.
. تركيب املاح آب درياچه چنين است: كلرور سديم: 37/86 گرم،
كلرور منيزيم: 94/6 گرم، سولفات دوشو: 34/0 گرم، سولفات
منيزي: 08/6 گرم و كلرور كلسيم: 27/0 گرم رسوبات شيميايى
درياچه شامل نمك طعام، گچ، آرا گونيت و تا اندازهاي كلسيت
است. در سواحل باتلاقى درياچة اورميه لجنى متعفن وجود دارد
كه به صورت خمير سياه رنگ داراي تركيبات گوگردي و خواص
درمانى است.
اسيديته يا قليائيت آب درياچه(PH) درفصل بهار به دليل پايين بودن
دما و بارش باران هاي اسيدي درمحدوده ۶/۸ ودر فصل تابستان ۷/۸
ميباشد .هدايت الكتريكي آب بسته به وضعيت حجم آب درياچه از
۲۰۰۰۰۰تا ۶۰۰۰۰۰ ميكروموس برسانتيمتر مربع متغير بوده وتنها موجود
زنده اي كه قادر است در آب شور اين درياچه زندگي نمايد آرتميا
ساليناست كه خوراكي مقوي و بسيار مناسب براي ماهيان پرورشي ميباشد.
وجه تسميه درياچه اروميه:
ريما ، قديميترين نام اين درياچه دردوره مديها و آشوريها بوده است.
اين درياچه را در زبان سريانى ارميا، در ارمنى اُرمى، در
عربى ارميه، در فارسى و تركى عهد عثمانى اروميه نوشتهاند.
نام مذكور ايرانى به نظر نمىرسد .مؤلفان دربارة نام اين
درياچه به گونههاي مختلف داوري كردهاند: پورداود نام
اورميه را تركيبى از دو واژة آرامى «اور» به معناي شهر و
«مياه» به معناي آب نوشته است.
در متون كهن ايرانى نام اين درياچه به صورت چيچست
aêčastaČ با ياء مجهول آمده است. واژه اوستايي چيچست (چ ا
چست) به معناي درخشنده و شفاف است گمان مىرود شوري و
ذرات نمك فراوان موجب درخشندگى آن شده باشد . درکتاب مقدس
زند و اوستا چندين بار نام اين درياچه چيچست ياد گرديده است.
بطلميوس آنرا مارگيانه Margiane خوانده است.
استرابن كه در حدود سدة 1م مىزيسته، اين درياچه را كپوتا
نوشته است . پورداود معتقد است نام دو هزار سالة كپوتا بايد از
واژة كپوت ،(كبود) در زبان پارسى باستان باشد .در منابع
اسلامى نيز اين نام به صورت درياي كبوذان و كبودان آمده
است.
درياچةاورميه را درنوشتهها بهنامجزيرههايدرون آن
نيزخواندهاند. يكى از اين جزيرهها كبودان است. شايد نام
جزيره از نام درياچه و يا به عكس گرفته شده باشد. پورداود
نام جزيره را برگرفته از نام درياچه دانسته است.
درياي افول خورشيد:در پاره اي از منابع نيز اسم درياچه را درياي
افول خورشيد آورده ا ند.در دوران پهلوي به مناسبت پادشاهي رضاشاه
پهلوي، به اين درياچه نام رضائيه داده شد.
جزاير درياچه:
درياچه اروميه 102 جزيره دارد که عمده آنها زيستگاه پرندگان
وجانوران است.
.بزرگترين جزيره درياچه جزيره اسلامي است که در شمال شرق درياچه
واقع شده است و درآن کوههايي با ساختار آذرين قرار دارد.هم اکنون
اين جزيره از حالت جزيره خارج شده و به صورت شبه جزيره در آمده
وبخش خاوري جزيره خشک است.
جزيره کبودان: يکي از بزرگترين جزاير درياچه اروميه، جزيره
کبودان است که يک چشمه و يک قنات کوچک دارد. قسمت اعظم
پوشش گياهي آن را علفهاي کوتاه، درختان پسته وحشي، سرو
کوهي، بادام وحشي،شيرخشت و گوجه فرنگي تشکيل ميدهد. اين
جزيره در شرق اروميه با وسعت 3175 هکتار و در ارتفاع
1521متري قرار دارد. نوع ساحل آن سنگي و ماسهاي است و
براي شنا و ورزشهاي آبي امکانات مناسبي دارد. درجزيره
کبودان هزاران حيوان از انواع مختلف زيست ميکنند که
عمدهترين آنها قوچ و ميش ميباشد.
جزيره اشک: اين جزيره با 2115 هکتار وسعت در قسمت جنوبي
کبودان و در 40 کيلومتري بندر گلمانخانه قراردارد. اين جزيره
يک چشمه آب شيرين دارد و يکي از زيستگاههاي پرندگان بومي و
مهاجر از جمله فلامينگو وتنجه به حساب ميآيد. جزيره اشک از
نظر پوشش گياهي شبيه جزيره کبودان است و گوزن زرد ايراني
که يکي از نادرترين گوزنهاي جهان است در آن زندگي ميکند.
جزيره اسپير: اين جزيره با 1151 هکتار وسعت در غرب کبودان و
در 27 کيلومتري بندر گلمخانه واقع شدهاست. اين جزيره همه
ساله پذيراي پرندگاني همچون فلامينگو، پليکانها، کاکاييها و
غازهاست. امکانات وتاسيسات جزيره محدود به يک اسکله
ميباشد. جزاير کبودان، اشک، اسپير، آرزو و جزاير نهگانه از
امکاناتمناسب براي شنا و ورزشهاي آبي برخوردار است.
جزيره آرزو: اين جزيره نيمه جنگلي که در غرب کبودان قرار گرفته و
۴۲۵ هکتار مساحت دارد پذيراي پرندگاني چون فلامينگو پليکان کاکائي
ها و غاز است
.
اهم رودخانه هاي حوزه آبرز درياچه:
1-تلخه رود با طول ۲۶۸ كيلومتر از سرچشمه كوه سبلان يا بويوك چاى
واقع در ۴۷ كيلومترى غرب اردبيل با دبي سالانه 450 ميليون متر مکعب
۲- سيمينه رود با طول ۱۷۳ كيلومتر از سرچشمه كوه بناكيله و نيستان
داغ در۴۸ كيلومتري باختر سقزبا دبي سالانه 630 ميليون متر مکعب
۳- زرينه رود (چم جفتاى) با طول۳۰۲ كيلومتر از سرچشمه كوههاى چهل
چشمه در ۵۷ كيلومتر خاور بانه با دبي سالانه 2000 ميليون متر مکعب
۴- نازلوچاي با طول ۹۵ كيلومتر از سرچشمه كوههاى كوران داغى و
برده زير و سلطانى در۶۴ كيلومتر شمال باخترى اروميه با دبي سالانه
245 ميليون متر مکعب
اهميت زيست محيطي درياچه
درياچه اروميه
كه يكي از مهمترين و با ارزشترين اكوسيستمهاي آبي ايران است، در
اوايل دهه 1350، به عنوان پارك ملي و در سال 1355، به عنوان
ذخيرهگاه بيوسفر از سوي سازمان يونسكو اعلام شده است. همچنين اين
درياچه جزو تالابهاي با اهميت بينالمللي محسوب و در سال 1354 به
كنوانسيون حفاظت از تالابها (رامسر - 1971) معرفي شده است و جزو
مناطق داراي اهميت براي پرندگان است. در حوزه آبريز درياچه اروميه،
درياچه گپي، شورگل، يادگارلو و درگه سنگي تا كنون به عنوان سايت
رامسر تعيين شدهاند و در خارج از حوزه اكولوژيكي، در حدود 40
كيلومتري شرق تبريز، سايت رامسر ديگري به نام قوري گل نيز وجود
دارد. بنابراين حوضه آبريز درياچه اروميه شامل تالابهاي مهم
فراواني است كه 6 مورد از آنها تحت 4 عنوان در كنوانسيون رامسر به
ثبت رسيدهاند. لازم به ذكر است كه درياچه اروميه دومين درياچه شور
دنيا بعداز درياچه بحرالميت محسوب ميشود.
درياچه اروميه براي مردم آذربايجان تنها يك پهنه آبي نيست، بلكه
ميعادگاهي براي گردش، تفريح، استراحت و منظرگاه زيباييهاي خدادادي
و شفابخش آلام و دردهاست.
الفت مردم با درياچه اروميه سابقهاي به درازاي تاريخ دارد، در
برخي منابع كهن آمده است كه وقتي " آشو زرتشت " در كنار اين دريا
متولد شد آن را تقديس كرد، تا كسي در او غرق نشود.
در باورهاي عاميانه مردم گفته ميشود كه حضرت " خضر" انگشت خود را
به اين دريا زد و آن را از غرق كردن مردم منع كرد و گفت: تنها بايد
آن مرد دجال را كه در آخر زمان مردم را فريب ميدهد غرق كني.
اين باور از آن جهت ناشي شده كه در بر اثر غلظت آب كسي در آب
درياچه فرو نميرود و به همين دليل نيز غرق نميشود.
دلبستگي مردم به درياچه اروميه داستانهاي زياد ديگري هم دارد، ولي
حالا درياچهاي كه حضرت خضر از آن گذشته رو به نابودي است.
ويژگي هاي زيست محيطي درياچه:
حوزه درياچه اروميه جزوتقسيم بنديهاي مرکز تنوع گياهان(word
wildlife fund)WWFو(International union concervation of
nature)IUCNقرار دارد.در حوزه اکولوژيکي در ياچه اروميه 546 گونه
گياهي به ثبت رسيده است. جوامع گياهي عبارتند از گياهان شور
پسند(Halo phy tic)،گياهان شن پسند(Pseammaphytic) ، گياهان خشک
زي(Xero phytic)گياهان آب پسند(Hydro phytic) -درياچه اروميه شامل
انبوه فراواني از جلبک هاي سبز – آبي مي باشد . توليد بالاي اين
جلبکها اساس زنجيره غذايي را ايجاد مي نمايد. در حوزه اکولوژيکي
درياچه اروميه ،27 گونه پستاندار ، 212 گونه پرنده ، 41 گونه خزنده
، 7 گونه دوزيست و26 گونه ماهي وجود دارد.درياچه اروميه زيستگاه
زمستان گذراني گروه هاي بزرگي از مرغان آبزي (بويژه اردکها و مرغان
دراز پا Waders) مي باشد. علاوه بر اين بزرگترين کلنيهاي توليدمثل
فلامينگو در ايران و همچنين پليکان سفيد را پذيرا مي باشد .دو نوع
از پستانداران در معرض نابودي به جزايرپارک ملي درياچه معرفي و در
آنجا جمعيت آنها افزايش يافت. اين دو نوع پستاندار گوزن زرد ايراني
Dama mesopotamica و قوچ و ميش ارمني Orientalis gimelini ovis))
مي باشد.
مهمترين بي مهره آبزي درياچه اروميه Artemia urmiana مي باشد که يک
گونه ميگوي بومي آب شور مي باشد. اين جانور از رده سخت پوستان بوده
و تامين کننده غذاي بسياري از گونه هاي مهم پرندگان از جمله
فلامينگو مي باشد.
در درياچه اروميه تعداد زيادي زيستگاه آبي و خشکي وجود دارد ، 17
سايت بحراني شامل خود درياچه بعضي زيستگاه هاي خشکي مهم و تالاب
هاي اطراف در ياچه به عنوان مهمترين نواحي جهت مديريت حفاظتي و
حمايتي مطرح شده اند.
گونه هاي مورد تهديد ثبت شده در حوزه اکولوژيکي درياچه اروميه
(سال1379 IUCN) :
باکلان کوچک ،اردک بلوطي، غاز پيشاني سفيد کوچک، خروس کولي دشتي،
عروس غاز ، ميش مرغ،اردک مرمري، متاي پا سرخ، اردک سر سفيد،دليجه
کوچک.
درياچه اروميه بيمارستاني طبيعي براي گردشگران:
آبهاي نيلگون وسواحل زيباي دومين درياچه شور جهان درقلب اروميه در
تمام فصول پذيراي گردشگراني است كه از دل شهر به دامان طبيعت پناه
مي آورند.
درياچه اروميه، كه 102 جزيره بزرگ و كوچك را در دل خود جاي داده
است، هر ساله پذيراي گردشگران خارجي و داخلي اي است كه براي تفريح
و استفاده از جاذبه هاي گردشگري اين درياچه و يا براي درمان بيماري
ها با استفاده از جلبك ها و املاح آب درياچه اروميه به قلب اروميه
پناه مي آورند.
زيبايي هاي درياچه اروميه و موقعيت جغرافيايي آن سبب مي شود همه
گردشگراني كه وارد استان آذربايجان غربي مي شوند، از اين درياچه
نيز ديدن كنند.
قرار گرفتن راه هاي ارتباطي استان از جمله راه هاي مهم مهاباد _
اروميه و اروميه _ سلماس در حاشيه درياچه اروميه سبب مي شود
مسافراني كه مقصدشان شهرهاي مختلف آذربايجان است بتوانند از زيبايي
هاي درياچه بهره مند شوند.
با تدابيري كه مسئولان انديشيده اند تعداد گردشگران درياچه اروميه
بيشتر نيز خواهد شد. احداث پلي به طول پنج كيلومتر بر فراز درياچه
اروميه مسير تبريز به اروميه را يكصد كيلومتر كوتاه خواهد كرد.
مسئولان گردشگري استان آذربايجان غربي كه اميدوارند با بهره برداري
از اين پل در سال 84 رشد چشمگيري در شمار گردشگران درياچه اروميه
به وجود آيد.
براي ساخت اين پل تاكنون 15 كيلومتر از درياچه اروميه خشكانيده شده
است و به همت شهرداري كشتي هايي در آب هاي اروميه حمل و نقل
اتومبيل هاي گردشگران را تا زمان ساخت پل به عهده گرفته اند.
درياچه اروميه دومين درياچه شور جهان پس از بحرالميت است. از اين
رو تنها موجودات زنده اين درياچه ماهي هاي ريزي به نام «آرتيميا»
هستند كه در پرورش ماهي از آنها استفاده مي شود.
از ساحل هاي اروميه، املاح آب هاي درياچه و لجن ها و جلبك هاي
موجود در درياچه اروميه نيز استفاده هاي درماني زيادي مي شود. لجن
ها و املاح درياچه اروميه براي درمان بيماري هاي پوستي و روماتيسمي
موثرند و سالانه تعداد زيادي گردشگر خارجي و داخلي به منظور
استفاده از اين درمان طبيعي به اين منطقه سفر مي كنند.
وجود تاسيسات و مجتمع هاي گردشگري در سواحل درياچه اروميه نيز موجب
فراهم شدن امكانات بيشتر رفاهي و جذب بيشتر گردشگر شده است. با اين
وجود تعداد گردشگران اين درياچه با در نظر گرفتن ويژگي هاي خارق
العاده آن زياد نيست. شايد با فراهم آمدن امكانات رفاهي بيشتر و
راه اندازي جاده هاي مناسب اين درياچه بتواند ميزبان عده بيشتري از
شيفتگان طبيعت باشد.
عوامل موثر بر کاهش سطح آب درياچه:
۱- بارش ۲- جريان رودخانه ها ۳- تبـخير ۴-
دما
بارش: آمار بارندگي ايستگاههاي مبناي غرب حوضه درياچه اروميه
از سال آبي ۷۸-۷۷لغايت ۸۴-۸۳ومقايسه آن با بارش درازمدت درجدول
شماره (۱) ارائه شده است. ملاحظه ميگردد تا سال آبي
۸۰-۷۹دراكثرايستگاههاي حوضه آبريز درياچه اروميه مقدار نزولات جوي
به طورفاحشي نسبت به ميانگين درازمدت كاهش داشته به طوريكه ميزان
تغييرات كاهش در بعضي از ايستگاههاي بارانسنجي از سال آبي
۷۸-۷۷لغايت ۸۰-۷۹ تا ۸۰ درصد ودر سال آبي ۸۲-۸۱ در بعضي ايستگاههاي
مبنا تا ۱۱درصدكاهش داريم . درسال آبي ۸۳-۸۲ عليرغم افزايش بارندگي
دركل حوضه دربرخي از مناطق اطراف درياچه اروميه كاهش بارندگي در
حدود ۲۵ درصد نسبت به ميانگين درازمدت راشاهدهستيم. توضيح اينكه
متوسط بارندگي برسطح درياچه اروميه دريك پريود ۲۵ ساله درحدود ۲۵۰
ميليمتر برآورد شده است كه با شروع دوره خشكسالي بارندگي برسطح
درياچه اروميه حدود ۱۰۰ميلي متر در سال آبي ۷۹-۷۸ ( معادل ۴۰درصد
متوسط بارندگي پريود ۳۵ساله ) رسيده است .
جريان رودخانه ها:
در جدول شماره (۲) آمار حجم جريان رودخانه ها در ايستگاههاي منتخب
و شاخص غرب حوضه آبريز درياچه اروميه از سال آبي ۷۸-۷۷لغايت ۸۴-۸۳
ومقايسه آن با ميانگين درازمدت ارائه شده است . چنانچه مشاهده
ميشودطي سالهاي اخير و باشروع دوره خشكسالي مقدار جريان آبهاي سطحي
بميزان قابل ملاحظه اي كاهش يافته است بطوريكه درسال آبي ۷۹-۷۸
ميزان كاهش جريان دربعضي ايستگاههاي هيدرومتري مورد نظر تا96 درصد
بوده و در سال آبي ۸۰-۷۹ تا ۹۹درصد و در سال آبي ۸۱-۸۰ كاهش در
حدود ۷۴ درصد ودر سال آبي ۸۴-۸۳ معادل ۷۷ درصد نسبت به ميانگين
درازمدت را نشان ميدهددرادامه جدول شماره (۲)حجم كل تخليه رودخانه
هاي اصلي غرب حوضه آبريز درياچه اروميه درطي سالهاي ۷۸-۷۷ لغايت
۸۳-۸۴ وميانگين درازمدت آنها آورده شده است به طوريكه ملاحظه
ميگردد مجموع حجم كل تخليه رودخانه هاي اصلي در طي سه سال آبي
۷۸-۷۷ و ۷۹-۷۸و ۸۰-۷۹(خشكسالي) به ميزان ۱/۱۲۰۳ ميليون مترمكعب
بوده كه درحدود ۶۳درصد نسبت به ميانگين درازمدت كاهش نشان ميدهد.
همچنين حجم كل تخليه رودخانه هاي اصلي در طي سال آبي ۸۱-۸۰ كاهشي
در حدود ۵۴ درصد ودرسال آبي ۸۲-۸۱ درحدود ۴۲ درصد ،درسال آبي ۸۳-۸۲
معادل ۱۷ درصد درسال آبي ۸۴-۸۳درحدود ۱۴درصد را نشان ميدهد.
تبـخير:
اندازه گيري ميزان تبخير در ايستگاههاي حوضه درياچه اروميه با
استفاده از تشتك تبخير كلاس Aموجود در ايستگاههاي تبخير سنجي انجام
ميگيرد . ايستگاههاي تبخيرسنجي موجود درحاشيه درياچه اروميه به شرح
ذيل ميتوان نام برد:
يالقوزآغاج ، بندر گلمانخانه ، داشخانه ، تازه كند، شانجان، بناب
،جزيره اسلامي ، كه با بررسي آمار ايستگاههاي مذكور مشاهده ميگردد
متوسط تبخير از مقدار ۱۱۵۶ميليمتر درسال آبي ۷۵-۷۴ به مقدار
۱۵۸۶ميليمتر در سال آبي ۸۰-۷۹ رسيده است براساس اين آمار مشخص
ميشودكه با كاهش ميزان بارندگي تا سال ۸۰-۷۹ ميزان تبخير نيز
همزمان افزايش داشته است به طوريكه ميزان تغييرات افزايش تبخير
درايستگاهها نسبت به ميانگين درازمدت ازسال آبي ۷۵-۷۴ لغايت ۸۰-۷۹
از ۱/۹ تا ۱۷درصد بوده است. توضيح اينكه درسال آبي ۸۱-۸۰ ميزان
تبخير در حدود ۱۴۲۰ ميليمتر درحاشيه درياچه اروميه مشاهده شده كه
نسبت به سال آبي ۸۰-۷۹ درحدود ۱۰ درصد كاهش ونسبت به ميانگين در
حدود ۲/۵ درصد افزايش داشته است متوسط ارتفاع تبخير درسال
۸۲-۸۱درحدود ۱۴۴۲و در سال ۸۳-۸۲، ۱۵۳۵ ميليمتر و درسال آبي ۸۴-۸۳
درحدود ۱۴۳۵ميليمتر ميباشد.
دما:
بررسي ميانگين سالانه دماي سه گانه(حداقل ، حداكثر وميانگين )
ايستگاهها درحوضه آبريز درياچه اروميه نشان دهنده نوسانات سالانه
دما در حول و حوش ميانگين دوره آماري تا سال 74 ميباشد. بطوريكه
دربعضي از سالها ميانگين دماها از ميانگين دوره آماري بيشتر
ودربعضي سالها كمتر بوده است .ازاين سال به بعد سير صعودي دماهاي
سالانه نسبت به ميانگين دوره آماري شروع شده است .البته تا سال ۷۶
افزايش دما بطئي بوده ، ولي از سال آبي ۷۷-۷۶ به بعد افزايش شديد
دما در كليه ايستگاهها مشاهده ميشود به طوريكه اين افزايش در سال
آبي ۷۸-۷۷ در حدود ۹/۶ درصد نسبت به ميانگين درازمدت ميباشد
ميانگين متوسط سالانه دما درسال آبي ۷۹-۷۸ نسبت به ميانگين درازمدت
درحدود ۲/۱۲ درصد افزايش يافته واين افزايش تا سال آبي ۸۰-۷۹ ادامه
داشته است .ميانگين دماي متوسط سالانه درسال آبي ۸۱-۸۰ به
ميزان۸/۱۲ ودرسال آبي ۸۲-۸۱ به ميزان ۲/۱۲ وسال آبي ۸۳-۸۲ به ميزان
۲/۱۲ ودر سال آبي ۸۴-۸۳به ميزان ۱۲ درجه سانتيگراد ميباشد
پروژه پل ميان گذر درياچه:
ساخت پل ميانگذر اروميه كه ساخت آن ۳۰ سال پيش به همت شهيد كلانترى
آغاز شد، به رؤياى ديرين مردمان خطه شمال غرب تبديل شده است.
ساخت اين پل مسافت مراكز استان هاى آذربايجان شرقى و غربى را به
طرز قابل توجهى كاهش داده (حدود ۱۳۳ كيلومتر) و صرفه جويى زمانى و
مالى دراقتصاد منطقه پديد مى آورد.
با اين حال به دليل تغييرمديريت ها و اعمال سليقه هاى گوناگون و
از همه مهمتر كمبود بودجه، ساخت اين طرح به كندى پيش مى رود.
چنانكه آمارها مى گويند، در اين سه دهه با صرف ۲۵۰ ميلياردتومان
هزينه، حدود ۵۰ درصد پروژه پيشرفت داشته است.
پروژه ميانگذر درياچه اروميه كه در بدو امر به منظور اتصال دو
استان آذربايجان غربى و شرقى در بسترى منطقه اى تعريف شد با شناخت
عميق تر ابعاد مترتب برآن و همچنين باتوجه به رشد افكار توسعه
گرايانه در كشور به پروژه اى ملى تبديل گرديد.
ضرورت اوليه ساخت ميانگذر، كاهش خطر آسيب پذيرى راههاى ارتباطى
اروميه و برون شد آن از حصار كوههاى اطراف بود كه همزمان با تحولات
اجتماعى و سياسى انقلاب در منطقه و با نظارت شهيد موسى كلانترى
مديركل راه و ترابرى آذربايجان غربى صورت اجرايى پيداكرد.
عمليات اجرايى در اين زمان با سنگ ريزى ساحل غربى آغاز شد و همزمان
با انتصاب مهندس كلانترى به سمت وزارت راه، امكانات قابل ملاحظه اى
را براى سرعت بخشيدن و ساخت ميانگذر فراهم آورد و سنگ ريزى از ساحل
شرقى نيز آغازگرديد.
اما به تدريج با پيشروى عمليات سنگ ريزى و وارد شدن به مناطق ميانى
و عميق تر درياچه سستى بستر و مشكلات اجرايى باعث كاهش سرعت ساخت
ميانگذر گرديد تا جايى كه عمليات خاكريزى به علت ناپايدارى بستر
عملاً متوقف شد. اين درحالى بود كه از سمت اروميه ۱۱ كيلومتر و از
سمت تبريز ۳ كيلومتر ساخته شده و تنها ۱/۵ كيلومتر از بخش ميانى و
اتمام كار با ساخت پل شناور به عنوان نخستين تجربه در سال ۱۳۶۸ به
مرحله اجرا درآمد.
پل شناور نيز نياز به تعميرات مستمر داشت و بالاخره پس از چهارماه
بهره بردارى با وقوع توفان نسبتاً شديدى درهم شكست. اما بلافاصله
در دو سوى پل مذكور ساخت اسكله و راه اندازى شناور براى تردد ميان
دو بخش ميسرگرديد.
پل ميانگذر درياچه اروميه طرح ملى اثرگذارى است كه تمام توان فنى و
مهندسى كشور را به چالش كشيده است. در اين راستا ازمهندسين و
مجريان عمرانى برجسته كشور دعوت به عمل آمد تا با پيوستن به اين
جمع تمام توان خود را براى تكميل و اتمام يكى از بزرگترين پروژه
هاى ناتمام بعد از انقلاب صرف نمايند كه درنهايت ساخت پل و عرشه
بتنى با ۲۰ دهنه به طول هزار و ۲۷۶ متر و عرض ۲۴ متر كه با مسيرهاى
رفت و برگشت جداگانه (چهاربانده) و طراحى مسير راه آهن به عرض پنج
متر در وسط پلهاى سواره تشخيص داده شد.
اگرچه موافقان اين پروژه كاهش فاصله ارتباطى بين اروميه تا تبريز،
تسريع در حمل و نقل كالا و مسافر، كاهش آلودگى محيط زيست، ايمن
سازى راه ارتباطى، ارتقاى استاندارد فنى جاده هاى دسترسى، بهره
بردارى از جاذبه هاى گردشگرى در پارك ملى درياچه اروميه، ايجاد
سرمايه گذارى در منطقه و از همه مهمتر باعث صرفه جويى در سوخت
باتوجه به قيمت جهانى آن و نيز صرفه جويى ارزى را ازجمله مزاياى
مترتب بر اين طرح عنوان مى كنند اما دركنار آن و در سالهاى اخير
نگرانى هاى محيط زيستى مبنى بر تأثير عمليات اجرايى پروژه به
اكوسيستم منطقه و عوارض زيست محيطى درياچه نيز به آن افزوده شده
است و اين طرح را برخوردار از گروه مخالفانى كرده است كه همواره بر
اين پروژه تأثيرگذار شده اند، از سويى درياچه اروميه بزرگترين سطح
آبى كشور است كه در حوزه اكولوژيكى آن ۲۷ گونه پستاندار، ۲۱۲ گونه
پرنده، ۴۱ گونه خزنده، ۲۶ گونه ماهى و ۷ گونه دوزيست وجود دارد.
اين درياچه به عنوان زيستگاه زمستانى گروههايى از مرغان آبزى مانند
اردكها و مرغان درازپا و بزرگترين گروههاى توليدمثل فلامينگو در
ايران است. علاوه بر آن درياچه اروميه تأثيرگذارترين پديده طبيعى
درمنطقه است كه زندگى و معيشت مردم و كشاورزان و دامداران منطقه به
ميزان قابل توجهى متأثر از آن است.
با وجود اين دست اندركاران طرح معتقدند كه تمام مطالعات موردنياز
براى حفظ و تداوم چرخه حياتى آن صورت گرفته است و وضعيت درياچه از
اين كه هست بدتر نخواهدشد و هرحركتى در جهت حفظ و بهبود وضعيت محيط
زيست درياچه خواهدبود. نظام ملى نيز عزم جدى در تكميل اين طرح دارد
تا بالحاظ كردن توجيهات فنى و اقتصادى ملاحظات زيست محيطى اين طرح
ملى را به سرانجام برساند.
اما آنچه مسلم است اين است كه پروژه ميانگذر اروميه به عنوان طرحى
كه قريب به سى سال پيش آغاز شده، يكى از حياتى ترين و بزرگترين
طرحهاى نيمه تمام دولت است كه تاكنون به هر دليلى آنچنان كه بايد،
پيشرفت نكرده است و عمليات اجرايى آن كند پيش رفته است. به نظر مى
رسد به دليل اهميت اين پروژه ملى كه در نظام بودجه ريزى سال جديد
توجه خاصى از حيث تأمين اعتبار به لحاظ سياست دولتمردان جديد براى
اتمام طرحهاى نيمه تمام و اولويت اين طرحها مبذول مى شد اما واقعيت
غير از آن چيزى است كه انتظار مى رفت. اين طرح على رغم پشت سر
گذاشتن فراز و نشيب هاى فراوان اينك بيش از ربع قرن است كه گرفتار
روابط بروكراتيك ادارى بوده و هزينه هايى برآن مترتب است . پروژه
ميانگذر درياچه اروميه به لحاظ تأثير در منطقه و هم به لحاظ آثار
روانى همواره مورد اصرار و تأكيد رؤساى جمهور سابق نيز بوده است.
اما همواره مورد غفلت و همراه با تعلل هاى طولانى است كه به دنبال
آن با افت و خيزهاى رخ داده در تاريخ اين طرح موجب نوعى بى اعتمادى
مردم به مسؤولين شده است.
اما على رغم سابقه پرفراز و نشيب اين طرح ، ترديدهاى فنى پيش رو،
خواست مردم و وعده هاى مسؤولين دست و پاگير بودن برخى از قوانين
اجرايى داخلى و نگاه فراملى عزم جزم مهندسين را برآن داشته كه اين
پروژه نماد ماندگارى از عزت، افتخار و ثبات توانمندى مهندسين
ايرانى شود.
اما باز به دليل وجود اختلاف نظر بين مجريان طرح و سازمان مديريت و
برنامه ريزى در رابطه با عرض پل تأمين مانده اعتبار همچنان از
ضروريات است . چون براساس تحقيقات انجام شده مشخص گرديده است كه با
عرض ۱۲ متر اين ميانگذر در افق ۱۴۰۰ جوابگوى نيازهاى منطقه نخواهد
بود بنابراين افزايش عرض آن به ۲۴ متر ضرورت دارد.
لذا به دنبال خواست مصرانه مردم منطقه و پيگيرى مكرر نمايندگان
مردم استان در مجلس شوراى اسلامى ، مسؤولين استان على الخصوص
استاندار آذربايجان غربى، رياست جمهورى دكتر احمدى نژاد طى نامه اى
به دكتر رهبر رئيس سازمان برنامه و بودجه كشور براى تكميل و بهره
بردارى ازچهار خط پل تا اواخر سال ۸۵ تأكيد خاص براى تأمين اعتبار
موردنياز و تخصيص صددرصد بودجه آن كرده اند.
مدير اجرايى طرح ميانگذر درياچه اروميه نيز در خصوص اين پروژه گفت:
اعتبار مورد نياز براى اتمام اين پروژه ۵۰۰ميليارد ريال است كه در
بودجه سال ،۸۵ مبلغ ۱۵۰ ميليارد ريال مصوب شده است كه با ابلاغ اين
اعتبار پروژه موردنظر تا پايان سال به اتمام نخواهد رسيد . مهندس
على اصغر ضميرى افزود: سال گذشته كل اعتبار تخصيص يافته به اين
پروژه ۲۳۰ ميليارد ريال بود كه جذب و هزينه شده است و در حال حاضر
اين پروژه با بيش از ۵۰ درصد پيشرفت فيزيكى چنان با مشكل كمبود
اعتبار روبروست كه در صورت تأمين به موقع آن شاهد بهره بردارى از
پل در اواخر سال جارى خواهيم بود.
وى با بيان اينكه اعتبار پيش بينى شده براى احداث پل ميانگذر ،
آزادراه و تونل ۲هزار و ۵۰۰ميليارد ريال است ابراز داشت: يك شركت
سرمايه گذارى مطالعات توسعه اين پروژه در اروميه تشكيل شده است كه
با توجه به ظرفيت هاى منطقه و با مشاركت بخش خصوصى و بانكها، مراكز
تفريحى، علمى، فرهنگى و اقامتگاهى در منطقه ايجاد خواهد شد.
پروژه در ۵ قطعه اجرا مى شود كه قطعه اول و دوم از ساحل غربى تا پل
اصلى درحال اجراست و مطالعات قطعات سوم و چهارم و پنجم نيز به
اتمام رسيده است.
طبق نظرسنجى كه از مردم شهر اروميه در باره پل ميانگذر درياچه
اروميه در ۷ آذرماه ۱۳۸۱ با هدف آگاهى از نظرات و ديدگاههاى
شهروندان در باره اين پل از سوى سازمان مديريت و برنامه ريزى استان
به عمل آمده است و پژوهش جالبى است كه با استفاده از روش نمونه
گيرى علمى تعداد ۴۰۰نفر از افراد بالاى ۱۵سال به بالاى شهر اروميه
را شامل مى شود كه در آن علاوه برشناخت ميزان آگاهى مردم در زمينه
ويژگى هاى طبيعى و زيست محيطى درياچه و امكانات ذخاير آن و نيز
جريان ساخت پل ميانگذر ، نگرش آنها را نسبت به اثرات مثبت و منفى
تكميل پل ،توانايى مديران و متخصصان داخل و دشواريهاى طرح نيز مورد
بررسى قرار گرفته است كه مجموع اين نظرسنجى بيانگر نگرش منفى افكار
عمومى نسبت به توانايى مجموعه مديريت و متخصص كشور است و ذهنيتى
است كه در اثر اجراى ناموفق و ناكام پروژه شكل گرفته است.
طبيعى است كه عدم اجراى به موقع، كامل و موفق اين طرح آن هم با
توجه به خواست ۹۸ درصدى مردم براين باور افكار عمومى صحه خواهد
گذاشت و هرگونه اعتماد و باور عمومى به قابليت ها و توانايى مديريت
و تخصص داخلى را از بين خواهد برد.
همچنين براساس اين طرح مردم اروميه مهمترين علت تأخير در تكميل پل
ميانگذر درياچه اروميه را به ترتيب دركمبودمنابع مالى ۳۷/۵ درصد ،
ضعف مديريت ۳۰/۸ درصد و ناتوانى متخصصان پروژه ۱۹/۲ درصد مى
دانند.
براى تكميل پل ميانگذر درياچه اروميه نيز دلايلى مختلف ذكر شده است
كه در بين آنها كاهش فاصله شهرهاى اروميه - تبريز ، صرفه جويى در
وقت مردم براى مسافرت بين اين دو شهر از نظر ۹۳/۷ درصد كاملاً
اهميت دارد.
با تمام اين حرفها، اينك ميانگذر درياچه اروميه از يك پروژه محلى و
حتى منطقه اى فراتر رفته و به يك طرح عظيم ملى تبديل شده كه پس از
اجرا مى تواند نمايانگر توانايى و سند افتخارى براى جامعه فنى و
مهندسى كشور در سطح ملى و پاسخ به خواست و آرزوى ديرينه مردم منطقه
باشد
بحرانهاي زيست محيطي درياچه:
مطالعات انجام شده نشان ميدهد كه خطرهاي جدي اكوسيستم درياچه را
تهديد ميكند و علائمي مبني بر كاهش كاركردهاي اكولوژيكي آن به
دليل فعاليتهاي انساني مشاهده ميشود. تنظيم و ذخيره آب رودخانهها
در پشت سدها و برداشت آب براي مقاصد كشاورزي و شرب از رودخانههاي
منتهي به درياچه و كاهش آب ورودي به درياچه، فاضلابهاي صنعتي و
شهري تصفيه نشده و يا نيمهتصفيه شده و نيز پساب حاصل از طرحهاي
آبياري بر كيفيت آب درياچه و ايجاد بزرگراه شهيد كلانتري كه تاثير
مهمي بر گردش آب و شوري و حيات آرتميا داشته است، درياچه را مورد
تهديد جدي قرار داده است
1 - آسيبهاي زيست محيطي
ميانگذرشهيد کلانتري
الف-رسوب گذاري
غير متعارف در کف درياچه اروميه
در حالى كه آخرين تصاوير ماهواره اى از افزايش حجم رسوبات در اطراف
محل احداث پل ميان گذر درياچه اروميه خبر مى دهد كارشناسان محيط
زيست اعلام كردند: «تاكنون ۱۲۰ هكتار از درياچه اروميه با احداث
جاده شهيد كلانترى نابود شده است.» «آخرين تصاوير ماهواره اى از
درياچه اروميه، نشان مي دهداكه با گردش رسوبات به سمت ميان گذر،
حجم رسوبات در اين منطقه به شدت افزايش يافته و درياچه را حتى پيش
از احداث پل در آستانه دو نيم شدن قرار داده است.». در صورت تفکيک
در ياچه به دو قسمت شمالي وجنوبي ، افزايش ارتفاع سطح لجن درياچه
جنوبي به طور متوسط سالانه حدود 5تا6 سانتي متر بيشتر از سطح لجن
درياچه شمالي خواهد بود.اين نامتقارن بودن انباشتگي رسوبات طرفين
بزرگراه مي تواند تنشهاي نا متقارني بين دو طرف جاده وارد آورد و
چون بدنه بزرگراه به صورت شناور در لجن دريا مستقر است
،با گذشت زمان انباشتگي رسوبات درياچه اي تشديد مي شودکه پايداري
بزرگراه را تهديد مي کند .
احداث پل ميان گذر درياچه اروميه در شرايطى صورت مى پذيرد كه پيش
از اين بانك جهانى با حمايت مالى از پروژه مطالعاتى مديريت حوزه
آبريز درياچه اروميه اعلام كرده بود: «احداث اين بزرگراه به طور
مستقيم منجر به از بين رفتن بخشى از بستر درياچه و سطح آب شده است
و ساخت پى بزرگراه به عرض ۸۰ متر در كف درياچه و به طول ۱۵
كيلومتر، مساحت حدود ۱۲۰ هكتار از درياچه را نابود كرده است
.
ب- آلودگي صوتي و اثرات نا مطلوب آن بر حيات وحش منطقه و پرندگان
مهاجر :
درحال حاضر ،
تردد قايق هاي موتوري ، به نوعي موجب کاهش جمعيت پستانداران و
پرندگان درياچه به ميزان بالايي شده است
.
ج – آلودگي خاک و آب وهواي منطقه
د – انقطاع نسبي روند حرکت طبيعي آب درياچه
.
ه- کاهش ظرفيت خود پالايي آب واثر آن بر توليد آرتيميا و جلبک هاي
موجود
.
تا کنون 6 گونه آرتيميا در آب هاي دنيا شناسايي شده اند ، آرتيميا
در همه آبهاي شور مشاهده نمي شود که دليل آن شايد مهاجرت نکردن
آرتيميا از يک بيوتوپ به بيوتوپ ديگر باشد . اين جانور ازنظر
آناتوميکي ، در مقابل دشمنان خود که اغلب از گوشت خواران آبزي
هستند از ساختمان دفاعي لازم برخوردار نيست . بنابراين سازو کار
انتشار ان بيشتر بر مبناي حمل ونقل تخم آن توسط باد و پرندگان،
ازمحلي به محل ديگر است.
تخم آرتميا تا سه روز دربدن پرندگان ، بدون هيچ گونه تغيير در قوه
ناميه اش باقي مي ماند. اين جاندار مي تواند در شوري هاي بالاي حد
اشباع 340 در هزار زنده بماند و در طبيعت ، در آبهاي با شوري کمتر
از 45 در هزار به هيچ وجه مشاهده نمي شود. آرتميا حاوي بهترين
سيستم شناخته شده تنظيم اسمز در تمام جامعه جانوري است ، ولي حد
پاييني از شوري براي حيات آن مناسب تر است: زيرا اگرميزان شوري
بالا باشد ،انرژي بيشتري را بايد صرف تنظيم فشار اسمزي خود
کند.اين جانور از زمان کوتاهي براي توليد نسل خود برخوردار است -2
هفته – و تا رسيدن به مرحله بلوغ ، حدود 15 بار پوست مي اندازد .
درمدت 50-60 روز عمر خود نيز 10تا 11 بار توليد نسل مي کند که اغلب
هر بار 100 تخم دارد. تخم آن را مي توان براي ساليان متمادي در
شرايط خاص و ساده اي نگه داري کرد. اين جاندار بهترين منبع غذايي
براي ماهيان تازه متولد شده است.
ظهور لكههاي سفيد در بستر نيلگون درياچه اروميه، نشان از انباشت
بلورها و تشكيل تودههاي بزرگي از نمك در بستر اين درياست.
مشاهده چنين مناظري در حواشي و بسترهاي كم عمق درياچه در عين
غمانگيز بودن علايم يك فاجعه زيست محيطي است كه بزرگترين پهنه آبي
فلات ايران را تهديد ميكند.
كارشناسان محيط زيست از هفت سال پيش وضعيت درياچه اروميه را بحراني
اعلام كردهاند و معتقدند در صورتي كه اقدامات لازم براي احياي اين
درياچه انجام نشود، درياچه اروميه خواهد مرد.
بر اساس آخرين آماري كه از سوي محيط زيست آذربايجان غربي اعلام شد،
سطح آب درياچه اروميه در سال جديد با ٤٠ سانتي متر كاهش نسبت به
سال ٨٤ به ٥/١٢٧٣ متر از سطح درياهاي آزاد رسيده است.
ميانگين دراز مدت سطح آب درياچه اروميه ١٢٧٧ متر است كه در زمان
حاضر نزديك به چهارمتر از ميانگين دراز مدت پايين تر است.
بر اثر كاهش سطح آب، نمك موجود در آب درياچه اروميه از ١٦٠ گرم در
زمان پر آبي به ٣٥٠ تا ٤٠٠ گرم در هر ليتر رسيده و در برخي از نقاط
لكههاي بسيار بزرگ و ضخيمي از نمك بستر دريا را پوشانده است.
همچنين بر اثر پس روي آب درياچه افزون بر ١٥٠ هزار هكتار از بستر
دريا به نمكزار تبديل شده و ادامه حيات "آرتميا" تنها موجود زنده
اين دريا را نيز با بحران روبرو كرده است.
اين ميزان، پايينترين ارتفاعي است كه تاكنون از درياچه اروميه به
ثبت رسيده است.
كاهش تدريجي و بدون بازگشت آب درياچه اروميه نه تنها دوستداران
محيط زيست را نگران كرده بلكه مجموعه تصميم گيران كشور را به تكاپو
واداشته چه بايد كرد؟
در صورت بروز چنين فاجعهاي علاوه بر از بين رفتن امكانات زيستي
براي پرندگان آبزي و كنار آبزي، محيط زيست طبيعي و انساني نيز دچار
لطمات جبران ناپذيري ميشود.
با خشك شدن درياچه اروميه، پهنه بزرگي از باتلاقها و نمكهاي روان
سطح دريا را فرا ميگيرد كه در نوع خود بزرگترين فاجعه زيست محيطي
خواهد بود.
با وزش هر بادي مولكولهاي نمك تمام مزارع، باغات، مراتع را فرا
ميگيرد و حتي تنفس نيز براي ساكنان اطراف درياچه اروميه با مشكل
روبرو ميشود.
كارشناسان محيط زيست كاهش نزولات آسماني و افزايش تعداد سدهاي
مخزني در حوزه آبريز درياچه اروميه را عامل كاهش سطح آب اين درياچه
عنوان ميكنند و اظهارميدارند: اگر حق آبه معمول سالهاي قبل وارد
درياچه نشود مرگ دريا حتمي است.
آمارهاي موجود در سازمان آب آذربايجان غربي نشان ميدهد كه در
سالهاي قبل از ١٣٧٣ بطور متوسط سالانه شش ميليارد متر مكعب از
آبهاي سطحي وارد درياچه اروميه شده و در همين حد نيز تبخير شده
است.
در سال ١٣٧٣ بدليل بارندگي زياد آب درياچه اروميه بيش از يك متر از
حد متوسط دراز مدت بالاتر رفت كه در اين حادثه بسياري از زمينها و
باغات اطراف دريا زير آب رفت و خساراتي را ببار آورد.
بعد از سال ١٣٧٣ كاهش تدريجي آب درياچه آغاز شده و تاكنون هيچ
بازگشتي نداشته است.
به اعتقاد كارشناسان احياي درياچه اروميه دو راه بيشتر ندارد يا
آنكه بايد ورودي آب سالانه به هفت تا هشت ميليارد متر مكعب در سال
برسد و يا اينكه از تبخير آب آن جلوگيري شود.
راه اول نياز به افزايش بارندگي دارد كه در اختيار انسانها نيست و
راه دوم هم اگر عملي باشد داراي هزينه و صرف وقت زياد و فن آوري
بالاست.
براي جلوگيري از تبخير، كه گويا در برخي از نقاط جهان نيز اجرا شده
يك ماده ژلاتيني را با استفاده از كشتيهاي بزرگ بر روي آب
ميپاشند كه اين ماده مانند درپوشي از تبخير آب جلوگيري ميكند.
ولي براي زمان حال تنها راهي كه عملي بنظر ميرسد برداشت سريع و با
حجم زياد نمك از آب درياچه اروميه است.
3- اتصال جزاير به خشکي:
بر اثر کاهش سطح آب درياچه اروميه پنج جزيره از مهمترين جزاير
نهگانه پارک ملي درياچه اروميه به خشکي متصل شد.
با اتصال اين جزاير به خشکي ادامه زيست و زادآوري برخي از پرندگان
نادر ازجمله پليکان و فلامينگو به مخاطره افتاده است.
به همين دليل شمار پرندگاني که سال گذشته براي زمستان گذراني به
پارک ملي درياچه اروميه مهاجرت ميکردند به نحو چشمگيري کاهش يافت.
از سوي ديگر، زندگي گوزن زرد و قوچ و ميش ارمني ساکن در جزاير اشک
و کبودان پارک ملي درياچه اروميه نيز به دليل کمبود علوفه و آب
شيرين با مشکل جدي روبه رو شده و سازمان محيط زيست درپي تخليه بخشي
از اين گونههاي جانوري به ديگر زيستگاه هاست.
هم اکنون 800 راس قوچ و ميش ارمني و 200 راس گوزن زرد در جزاير اشک
و کبودان زيست ميکنند که در وضعيت بغرنجي قرار دارند.
شوري بيش از حد آب درياچه يکي از عوامل اين بحران است و تاثير مخرب
اين شوري بيش از حد بر زندگي آرتمياتنها موجود زنده محيط آبي اين
درياچه نمايان است.
اين شرايط موجود، زيست اين گونه آبزي را مختل کرده و تعداد سيست
آرتميا را از 20 تا 30 عدد درهر ليتر آب درياچه به يک تا سه سيست
کاهش دا ده است.
با تداوم خشکسالي و عدم پرداخت حقابه درياچه توسط وزارت نيرو،
تعداد زيادي از اسکله ها و شناورهاي اين درياچه به ويژه در مناطقي
چون رشکان، گلمانخانه، کبودان و اشک به دليل کاهش سطح و پسروي آب
از کار افتاده اند.
اقدامات اجرايي و توصيه شده براي جلوگيري از نابودي درياچه
:
1- درياچه اروميه با انتقال آب خزر زنده مى ماند:
محسن فرج پور از كارشناسان حوزه آب ، پيشنهادى براى حل مسأله
درياچه اروميه مطرح كرد. او با استناد به دلايلى انتقال آب از خزر
به درياچه اروميه را يگانه راه ماندگار براى حل مسأله غامض درياچه
اروميه دانسته است. يكى از بزرگترين مشكلات درياچه فوق سطح ارتفاع
آن از درياهاى آزاد مى باشد كه موجب ايجاد تبخير بالاتر از حد
معمول در درياچه مذكور مى شود. همچنين با گسترش فضاهاى شهرى و
انسانى، كشاورزى و حفر چاه هاى عميق به ناچار از رودخانه هاى تغذيه
كننده استفاده بيش از حد به عمل آمده و اين دو معضل همراه با نفوذ
آب به طبقات زيرين به يك اندازه و كاهش بارش باعث شورى بيش از حد
آب درياچه مى گردد. لازم به توضيح مى باشد اين عمل هزاران سال است
كه به وقوع پيوسته و در سالهاى نزديك سير صعودى داشته است. لذا
چاره اى جز تغذيه اجبارى آب به داخل درياچه به نظر نمى رسد. به نظر
ايشان مى توان با طرح نمودن گزينه درياى خزر براى نجات درياچه
اروميه اقدام كرد. درياى خزر با عمق ۱۰۲۵ متر و ۳۰ متر پايين تر از
سطح اقيانوسهاى آزاد و با طول كرانه جنوبى ۶۵۷ كيلومتر كه از دهانه
رودخانه آستارا تا خليج حسين قلى واقع گرديده. همچنين شهرهايى
مانند نوشهر، محمودآباد، رامسر، ۲۷ متر پايين تر از سطح آزاد
درياها هستند. در سالهاى اخير با گرم شدن كره زمين و ذوب شدن يخهاى
كشور همسايه شمالى و بالا آمدن آب سطحى زمينهاى كشاورزى (آيشى) در
جلگه ها چاره اى جز باز نمودن دريچه رودخانه ولگا و مشتقات آن كه
۶۰ درصد تأمين آب درياى خزر را به عهده دارد نداشته تا از طغيان آب
جلوگيرى به عمل آورد. از اين رو هم ميهنان در سالهاى گذشته با بالا
آمدن آب در كرانه هاى جنوبى دچار خسارت گرديده اند. درياى خزر با
توجه به اتصال به رودخانه هاى آب شيرين جزو درياچه هاى آب شيرين
است. اما نمك و شورى اين دريا با توجه به بسته بودن و تبخير بالا
نه به مقدار درياهاى آزاد بلكه كمتر از آن است كه با برداشت از
آبهاى موجود چرخه جايگزينى از رودخانه ها بيشتر و در نهايت از شورى
كمترى برخوردار خواهد گرديد .
در طرحى كه ارائه مى گردد انتقال آب درياى خزر به درياچه اروميه
پيش بينى شده است كه اين فرآيند با استفاده از الكتروپمپ و بعضاً
توربوپمپ با ظرفيت مناسب و استفاده از لوله هاى فولادى و بعضاً
لوله هاى پلاستيك خواهد بود براساس ميزان آب موردنياز قطر لوله
موردنظر ،تعيين و تعداد الكتروپمپ ها مشخص و هرگونه نيازهاى آتى
نيز در طرح لحاظ خواهد گرديد.
از آنجا كه يكى از مشكلات اجرايى اين قبيل طرحها، تحصيل زمين
موردنياز و بخش عمده اى از هزينه ها را در برخواهد داشت استفاده از
منتهى اليه داخل حريم خطوط لوله و نفت و گاز موجود در منطقه و جاده
ها و راه آهن و دكلهاى برق موردنظر طرح مى باشد كه نهايتاً آثار
تخريبى محيط زيستى طرح نيز كمتر خواهد بود. برداشت آب از حوالى شهر
آستارا شروع و پس از گذر از اردبيل و سراب به تبريز ادامه يافته و
از آنجا با عبور از مسير جاده جديد تبريز - اروميه مسير (شهيد
كلانترى) به حوالى درياچه اروميه خواهد رسيد كه طول تقريبى اين
مسير حدود ۳۶۰ كيلومتر پيش بينى مى گردد.
در طول مسير طى شده هر كجا امكان وجود تغذيه آب شيرين به اين خط
لوله نيز فراهم باشد امكانات لازم در طرح گنجانيده شده و امكان
استفاده دو منظوره رفت و برگشت آب در تمام يا قسمت هايى از مسير كه
در زمانهايى از سال در صورت نياز بتواند آب شيرين را از نقاط پايين
دست به بالا انتقال دهد نيز ميسر خواهد بود. استفاده از نيروى
مازاد آب در نقاطى كه مازاد فشار دارد به عنوان توليد برق و تفكر
احداث نيروگاه ذخيره اى نيز مى تواند در صورت نياز در طرح منظور
شود.
نمك كمتر موجود در آب درياى خزر نسبت به نمك آب درياچه اروميه و
امكان تداوم جريان انتقال آب در تمام سال مى تواند در احياى درياچه
اروميه نقش مؤثرى را داشته باشد كه اثرات مثبت آن ايجاد هزاران
فرصت شغلى در زمينه هاى كارى و كشاورزى، تلطيف هواى اطراف درياچه،
ايجاد خطوط كشتيرانى، افزايش آبهاى زيرزمينى و احيا و تداوم حيات
وحش و آبزيان و پرورش ماهى و حفظ محيط زيست و تغييرات اساسى در
تمام زمينه هاى مرتبط در اطراف درياچه اروميه خواهد بود. همچنين پس
از انتقال آب و نجات درياچه اروميه با طرح و ساخت شاخصهاى ميله اى
در عميق ترين نقطه درياچه و نصب كنترل هايى از انواع برقى،
الكتريكى و مكانيكى توأم با هم به صورت شناور و يا مقدار سطح آب
درياچه را دائماً يكسان نگه داشته و از هزينه هاى روزانه استفاده و
از طول خط لوله كاسته و همچنين از طغيان و يا پايين رفتن مجدد سطح
درياچه جلوگيرى به عمل آورد و با طرح و ساخت دستگاه هاى آب شيرين
كن كه مى تواند از انواع تبخيرى، الكتروليز، فشارى و يا مخازن
كربنى مى باشد، براى مصارف كشاورزى و خانگى استفاده نمود.
2-طرح سرازيرکردن آب رود خانه هاي زاب بزرگ و کوچک به درياچه :
به منظور سامان دهي و احيا آب درياچه اروميه ، طرح سرازير کردن آب
رودخانه هاي زاب بزرگ وکوچک به درياچه اروميه با احداث يک سد
درمنطقه پيرانشهر(نزديک سردشت)در آذربايجان غربي مورد بررسي قرار
گرفت.(در سال 83)
با احداث اين سد آب شيرين رود خانه ها ي زاب بزرگ وکوچک از مسير
کشور عراق منحرف شده و به درياچه اروميه مي ريزد.
سالانه نزديک به 2 ميليارد متر مکعب آب شيرين قابل شرب بدون هيچ
محدوديتي از طريق رودخانه هاي فوق در بانه وارد کشور عراق مي شود
در حالي که هيچ پروتکل بين المللي براي حل اين مشکل وجود ندارد.
به همين دليل وزارت نيرو تصميم گرفته با احداث اين سد مخزني بزرگ
در نزديکي سردشت ، تا حد امکان آب رودخان هاي زاب را به حوزه هاي
داخلي منحرف نمايد.
اين دو رودخانه متعلق به شمال غرب ايران است و آبهاي اضافي آن به
عراق مي ريزد . در حالي که آب بسيار سرشار اين دو رودخانه مي تواند
درياچه را از خطر نابودي نجات دهد.
سرازير شدن آبهاي شيرين به اين درياچه مي تواند گونه هاي زيست
محيطي را دراين منطقه افزايش دهد. اما ادعا دليل براين نيست که
اگر آب اين دو رودخانه نباشد ، درياچه به کلي نابود خواهد شد.
3- انتقال آب شيرين و غذا براي مصرف
جانوران درياچه:
سی هزار ليتر آبشيرين و 200 بند علوفه به دليل
كم شدن آب شيرين و غذا براي حياتوحش جزاير درياچه اروميه به اين
جزاير منتقل شد.
به گزارش سايت رسمي سازمان حفاظت از محيط زيست ايران، مسئولان پارک
ملي و درياچه اين اقدام را با همکاري سازمان همياري شهرداريهاي
استان انجام دادهاند. اين اقدام با استفاده از يك شناور انجام شده
است.
کارشناسان حفاظت از محيط زيست معتقدند كه براي رفع مشکل كمبود آب و
غذاي حيات وحش، بايد طرح تعديل جمعيت وحوش در منطقه انجام گيرد.
اين موضوع هم اکنون در حال بررسي است.
-پروژه مديريت جامع درياچه:(سال 84)
از سوى بانك جهانى طرحى با عنوان برنامه مديريت جامع درياچه اروميه
ارائه شده كه اين طرح با تركيب طرحهاى ارائه شده توسط ايران منجر
به تدوين پروژه پارك ملى درياچه اروميه شد.
پروژه حفاظت طى ۷ سال در دو سطح بين المللي و داخلي اجرا مي شود و
با نجات درياچه اروميه از بحرانها، الگويى نو از مديريت جامع زيست
بومهاى تالابى كشور ارائه مى دهد.
اولين جلسه مشترك مديريت يكپارچه درياچه اروميه به عنوان نخستين
گام درعملى شدن پروژه نجات اين درياچه در تبريز برگزار شد.
تا چندى پيش، كليه مسائل درياچه اروميه به صورت يكجانبه توسط
آذربايجان غربى اداره مى شد اما كارشناسان مسائل زيست محيطى ضمن
انتقاد از اين وضع، ايجاد مديريت يكپارچه و مشترك با استانهاى
همجوار اين درياچه را مهمترين راه استفاده از تمامى پتانسيل هاى
موجود دانسته بودند. از همين رو اولين جلسه مديريت يكپارچه درياچه
اروميه نخستين مرحله از اجراى پروژه بين المللى نجات درياچه اروميه
به شمار مى آيد.
مبلغ ۳ ميليون دلار توسط بانك جهانى از محل تسهيلات محيط زيست
جهانى (GEF) در اختيار ايران قرار مى گيرد و مابقى هزينه پروژه
بايد توسط دولت ايران تأمين گردد.
گفته مى شود بودجه اى بالغ بر ۷ ميليون دلار از محل اعتبارات داخلى
براى انجام پروژه پارك ملى درياچه اروميه در نظر گرفته شده است.
هدف اصلى از انجام اين طرح ارائه راه حل قطعى آلودگى درياچه اروميه
مي باشد.
گفتنى است يكصد و بيست تن از كارشناسان داخلى به همراه كارشناسان
انگليسى مشغول بررسى پروژه مذكور مى باشند كه به گفته مسؤولان
تاكنون ۱۲ درصد كل كارانجام يافته است.
پيام کوفي عنان دبير کل سازمان ملل متحد به مناسبت روز جهاني
جلوگيري از تخريب محيط زيست:
كوفي عنان، دبيركل سازمان ملل متحد، ديروز، 6 نوامبر، در پيامي به
مناسبت روز جهاني جلوگيري از تخريب محيط زيست در طول جنگ و
مناقشههاي مسلحانه به آثار سوء جنگ در جهان اشاره كرد.
در پيام دبير كل سازمان ملل آمده است: «هرقدر توجيه شود كه جنگ
احترام غيرقابل وصفي را براي جنگجويان و غيرنظاميان دارد، اما در
عرض چند دقيقه آنچه را كه نسلهاي بشر به دست آوردهاند نابود
ميكند و از سوي ديگر، جدا از صدمات انساني، محيط زيست را نيز
تخريب ميكند.»
عنان در اين پيام به جنگ اسراييل و حزبالله و تاثير آن بر محط
زيست اشاره ميكند و ميگويد: «مناقشه اسرائيل و حزبالله، پراكنده
شدن بيش از 15 هزار تن نفت سياه از سكوي قدرتمند jiyyeh در جنوب
بيروت را به همراه داشت كه 150 كيلومتر از خطوط ساحلي سوريه و
لبنان را آلوده كرد. اين امر موجب بروز خسارت به ماهيگيري و توريسم
در اين منطقه شد.»
در سودان يافتههاي نخستين برنامه محيط زيست سازمان ملل،
نشاندهنده فرسايش زيستمحيطي شديد و گسترده بيابانزايي و نابودي
جنگلها در اغلب نقاط كشور است، به شكلي كه در دارفور فرسايش زيست
محيطي از ميان رفتن منابع و تغيير آب و هواي منطقه از نتايج بسيار
مهم ناامني غذايي و جنگ هستند.
عنان در اين پيام به خشك كردن مردابهاي دجله و فرات نيز اشاره
كرده و ميگويد: «در عراق، خشكاندن مردابهاي دجله و فرات در طول
دهه 1980 و 1990 نمونه روشني از هدف قرار دادن تعمدي يك اكوسيستم
براي دستيابي به اهداف سياسي و نظامي است.»
اكنون برنامه محيط زيست سازمان ملل به دولت عراق در بهبود و مديريت
مردابها و بازتواني محيط زيست عراق و زيرساختهاي مديريتي آن كمك
ميكند.
در بخش ديگري از پيام عنان آمده است: «طرفين درگير در عمليات
خصمانه مسؤوليت دارند تا قوانين و توافقهاي بينالملي مانند
كنوانسيونهاي ژنو را كه بر رفتار جنگي حاكم است مورد ملاحظه قرار
دهند. برخي از اين مقررات مانند ممانعت از نابودي تعمدي زمينهاي
كشاورزي، يك تأكيد زيست محيطي را در خود دارند، اما تا حد زيادي
نتايج زيستمحيطي جنگ توسط مقررات فعلي ناديده گرفته شده است.»
عنان همچنين در پيام خود اشاره ميكند كه در سالهاي اخير بر تعداد
كشورهايي كه از برنامه محيط زيست ملل متحد خواهان ارزيابيهاي زيست
محيطي شدهاند، افزايش يافته است. به گفته عنان، در حال حاضر يك
تيم تأثير زيست محيطي جنگ در لبنان را ارزيابي ميكند و تيم ديگر
به طور تنگاتنگ با دولتهاي سودان و عراق در حال فعاليت است.
ششم نوامبر، روز جهاني پيشگيري از تخريب محيط زيست در جنگ و
مناقشات مسلحانه است.
منابع
:
1- www. Chn news.com
2-www.shargh newspaper.htm
3-www. View_pagesaete sazman.htm
4-www. Sarzamine man.com
5-www.irannews paper.com
6-www.ibmi.ir
7-www.aftab.ir
8-www.cgie.org.ir
9-www.persiangeo .com
10-www.iran institute.com
11-www. Irandoe.org
12-www.isna.ir
13-www. Kayhannews.ir
14-www. Ministry of energy٫west azarbayejan regional water.com
15-هويدا، رحيم، جغرافياي چيچست يا درياچه رضائيه-انتشارات دانشگاه
آذرآبادگان،1355
16- مجله رشد آموزش جغرافيا شماره 77 ص3
17-مقاله شنا سايي نوسانات مرز پيراموني و ترسيم نقشه پراکنش مواد
معلق درياچه اروميه با استفاده از تصاوير ماهواره اي ( سنجنده هاي
ETM- TM &LISSIII)، شايان سياوش ، جنتي مهدي.
جداول مربوط به میزان بارش ایستگاههای حوضه آبریز و... را در صورت
نیاز دوستان با درج پیام در دسترس قرار می دهیم
.
