هيات دولت ملی آذربايجان، برای نيل به خودمختاری ملی که ساليان سال از آرزوهای مردم آذربايجان است، همچنين برای رفع نيازهای مردم و سوق اين سرزمين به سمت توسعه و ترقی، موارد مندرج ذيل را به عنوان برنامه کوتاه مدت خود ارايه می نمايد؛

ه۱- به رسميت شناساندن خودمختاری ملی در سطح جهان، تامين دوام و قوام آن و مذاکره برای رسميت يافتن آن با مقامات ذيصلاح. برپا داشتن دولت ملی در آذربايجان بر اساس بنيان های دموکراتيک و رفع دشواری های ممکنه در اين راستا، بدون اخلال در تماميت ارضی و استقلال ايران٠

ه۲- به منظور تحکيم پايه های خودمختاری ملی و نزديکتر کردن خودمختاری به اهداف مردم و واگذاری اداره سازمانها و ادارات محلی به انجمنهای ولايتی، ضرورت آغازانتخابات انجمنهای ولايتی در کمترين زمان ممکن٠

ه۳- انتخاب انجمنهای شهری در اسرع وقت، براساس بنيانهای دموکراتيک برای عمران و آبادانی شهرها و سامان دادن و به اجرای مسئوليتهای انجمنها بدون اين که به بروز نارسايی ها امکان داده شود٠

ه٤- انتخاب فرمانداران و بخشداران از آزاديخواهان قابل اعتماد محلی و بدين وسيله پايان دادن به اعمال ظالمانه پيشين و جلوگيری از اعمالی که به تحقير مردم و حذف آنان از صحنه های تصميم گيری می انجاميد و تامين امنيت و آسايش در سراسر آذربايجان٠

ه۵- خلع يد اشخاص خائن و نالايق از ژاندارمری و شهربانی و جايگزين کردن اشخاص آزاديخواه و ميهن پرست در اين دو نهاد و تنظيم اداره اين دو نهاد متناسب با خواسته های مردم٠

ه۶- تجديد نظر در قوانين مالياتی و تقديم بودجه ملی به مجلس ملی، پس از بازرسی و تفتيش درآمدها و هزينه های اداره دارايی و بطور کلی، تدوين سياست مالی درآمدها و هزينه ها براساس اولويت توسعه و ترقی مملکت٠

ه٧- تمرکز اداره و فرماندهی فداييانی که در روستاها و شهرها برای پاسداری از خودمختاری ملی، مجلس ملی و دولت ملی پا به عرصه فعاليت گذاشته اند و ايجاد ارتش مردمی و اتخاذ تدابير لازم برای مدرن کردن سازمان و جنگ افزارهای ارتش ملی٠

ه۸- دو مسئله مبرم در زمينه فرهنگ و آموزش، روياروی دولت قرار دارد؛ نخست رسميت دادن به آموزش زبان ملی مان در تمام مدارس، دوم مبارزه با بيسوادی و به اجرا در آوردن آموزش اجباری و رايگان برای همه. افزون بر همه اين موارد دولت ملی ما موظف است برای اهميت دادن به آموزش عالی و فراهم آوردن امکان تاسيس دانشگاه ملی، تلاش و سريعاً اقدام کند٠

ه٩- حکومت ملی در زمينه اقتصاد و بازرگانی، نخست به صنايع ملی اهميت داده و کارخانه های موجود را در راه رشد و توسعه قرار می دهد و سپس، با تاسيس کارخانه های جديد، کمبودها و نيازهای مملکت را تامين خواهد نمود و در زمينه بازرگانی، دولت برای تبديل آذربايجان به يک مرکز تجاری خواهد کوشيد و راه کارها و تدابير لازمه را اتخاذ خواهد نمود٠

ه۱٠- مرمت راههای موجود و احداث راههای جديد، توسعه وسايل ارتباطی از قبيل پست، تلگراف و تلفن و تجهيز آنها با ابزارهای نوين از وظايف اصلی حکومت ملی ما محسوب می شود٠

ه۱۱- برای فيصله دادن به اختلافاتی که ميان دهقانان و اربابان بوجود آمده، لوايح قانونی بنيانمندی به شرط تامين رضايت طرفين، تنظيم و به تصويب خواهد رساند٠

ه۱۲- تقسيم اراضی خالصه در اسرع وقت و واگذاری آنها به دهقانان برای مهار بيکاری روز افزون که در روستاها و شهرها وجود دارد و خودنمايی می کند. همچنين زمينهای کسانی را که آذربايجان را ترک و در خارج از آذربايجان بر عليه خودمختاری ملی تبليغ می کنند، ضبط و واگذاری آن به دهقانانی که فاقد زمين هستند. علاوه بر اين، حکومت ملی به خاطر اين که اکثريت مردم آذربايجان را روستاييان تشکيل می دهند، بايد در کوتاه مدت بانک کشاورزی را تقويت نمايد، به گونه ای که با اختصاص اعتبار لازم به روستاييان به حل مسئله زمين کمک کند تا بدين طريق اربابان با ميل و رغبت زمينهای خود را به قيمت عادلانه به دهقانان واگذاری نمايند٠

ه۱۳- حکومت ملی برای مبارزه بی امان با بيکاری، توسعه صنايع دستی، راه سازی، تاسيس کارخانه و کارگاهها، گسترش کشاورزی و بازرگانی را ضروری می داند٠

ه۱٤- حکومت ملی بايد نارسايی موجود در زندگی کارگران و زحمتکشان را بر طرف سازد و برای عملی کردن اين هدف، لايحه قانونی کار را تدوين و تقديم مجلس نمايد. در عين حال به اجباری کردن بيمه کارگران اقدام کند٠

ه۱۵- به امر بهداشت بيشتر توجه کند و در وهله اول، بيماريهای واگيردا و عمومی را ريشه کن نمايد. بالاخص با ارسال دارو و پزشک به روستاها و مناطق محروم و تامين اين وسايل برای طبقات ضعيف جامعه، بهداشت عمومی را تامين نمايد٠

ه۱۶- قوانين موضوعه مجلس شورای ملی را به گونه ای سازگار با زندگی نوين مردم و متناسب با خودمختاری ملی اصلاح و لوايح مردمی تری تقديم مجلس ملی شود٠

ه۱٧- حکومت ملی آذربايجان، مالکيت خصوصی را در سراسر مملکت به رسميت می شناسد و به هر اقدام خصوصی که به رشد اقتصادی مردمی و مملکت و تامين رفاه مردم منجر شود، کمک خواهد نمود٠

ه۱۸- حـکومت ملی آذربايجان به آزادی عقـايد و انـديشه همه آحـاد مردمی که در کشـور زندگی می کنند، احتـرام می گـذارد٠

ه۱٩- حکومت ملی آذربايجان، همراه آذربايجانی ها همه هموطنانی را که در آذربايجان زندگی می کنند، به خصوص کردها، آشوری ها و غيره را در برابر قانون متساوی الحقوق می داند٠

ه۲٠- حکومت ملی آذربايجان ضمن به رسميت شناختن حکومت مرکزی ايران، قوانينی را که توسط حکومت مرکزی تصويب شود و مخالف خودمختاری ملی آذربايجان نباشد و برعليه حقوق ملی مندرج در بيانيه های مجلس موسسان و مجلس ملی آذربايجان نباشد، به مورد اجرا خواهد گذاشت٠

پس از مذاکرات مفصل در خصوص برنامه، رای گيری به عمل آمد و برنامه تقديمی دولت ملی به اتفاق آرا به تصويب رسيد

برای هرچه نزديکتر کردن ملتمان به نهاد دولتی و درک صحيح نيازهای عامه به طريق مستقيم و همچنين به منظور هموار سازی راههای رشد و شکوفايی زبان و فرهنگ ملی، دولت ملی آذربايجان در جلسه ۱۶ دی ماه (۱۳۲٤) خود موارد زير را به تصويب رساند؛

ه۱- زبان (ترکی) آذربايجانی از امروز به عنوان زبان رسمی دولتی در آذربايجان اعلام می شود. بايد بيانيه ها، ابلاغيه ها و آگهی های دولتی، همچنين فرمانهای خطاب به يگانهای نيروهای مسلح و لايحه های قانونی، فقط و فقط به زبان آذربايجانی نوشته شوند٠

ه۲- همه ادارات (اعم از دولتی، ملی و شرکتهای بازرگانی و صنفی) موظف هستند مکاتبات و مکتوبات خود را به زبان آذربايجانی بنويسند. اسناد و مدارکی که به زبانی غير از زبان آذربايجانی نوشته شوند، دارای اعتبار رسمی و قانونی نخواهند بود٠

ه۳- جريان محاکمات قضايی بايد به زبان آذربايجان برگزار شود و برای کسانی که زبان آذربايجانی نمی دانند، بايد مترجم گرفته شود٠

ه٤- بايد همه تابلوهای سر درب ادارات دولتی، موسسات دولتی و ملی و مراکز بازرگانی به زبان آذربايجانی نوشته شوند٠

ه۵- گردهمايی های رسمی، سخنرانيها و مذاکرات بايد به زبان آذربايجانی برگزار شود٠

ه۶- کسانی که در ادارات و موسسات عمومی و دولتی آذربايجان مشغول بکار هستند و زبان آذربايجانی نمی دانند، موظفند خواندن، نوشتن و سخن گفتن به زبان آذربايجانی را ياد بگيرند٠

ه٧- وزارت فرهنگ برای آشنا کردن کسانی که در ادارات کار می کنند و زبان آذربايجانی را نمی دانند، کلاسهايی در جنب محل کار آنها در سطح بزرگسالان تاسيس کند. بايد روزانه يک ساعت از مدت کار افرادی که در اين کلاسها شرکت می کنند، کاسته شود٠

ه۸- ملتهای ديگر که در آذربايجان زندگی می کنند، می توانند به زبان مادری خود مکالمه و مکاتبه کنند، با اين حال آنها نيز بايد آگهی های رسمی خود را به دو زبان - در کنار زبان مادری، به زبان آذربايجانی - به عنوان زبان رسمی و دولتی منتشر کنند٠

ه٩- اقليتهای ملی مقيم يا تابع آذربايجان ضمن تدريس زبان ملی خود در مدارس اختصاصی، موظفند زبان آذربايجانی را هم به عنوان زبان رسمی بياموزند٠

ه۱٠- حکومت ملی آذربايجان پيش نويس لايحه قانونی وزارت آموزش و پرورش را در مورد تدريس به زبان آذربايجانی در مدارس تصويب می کند و به تمام آموزگاران و معلمها سفارش می کند که اهتمام برای گذر به زبان ملی را يک وظيفه ملی تلقی کنند٠

نخست وزير دولت ملی آذربايجان، پيشه وری

روز سه شنبه ۲٩ آبان ماه ۱۳۲٤، کنگره بزرگ ملی آذربايجان با سخنان و مطالبی که آقای پيشه وری در خصوص اوضاع عمومی آذربايجان ارايه کرد، قعطنامه زير را با اتفاق آرا به تصويب رساند؛

ه۱- در نتيجه فعاليتهای ملل بزرگ دموکرات، ديکتاتوری، زورگويی و نژاد پرستی و قوای وابسته بدان ها برای هميشه سرنگون گرديد و تمام ملتها امکان اداره امور و حاکم شدن بر مقدرات خود را به دست آورند. با به وجود آمدن چنين امکانی، مردم آذربايجان به عنوان يک ملت به معنای واقعی کلمه بپا خاسته و خواهان بدست آوردن حقوق طبيعی و قانونی خود می باشد٠

ه۲- ملت ما برای رفع هرگونه سوء تفاهم و جلوگيری از هرگونه تهمت، بعد از به دست گرفتن مقدرات خود، جدايی ناپذيری آذربايجان را از ايران اعلام و حفظ برادری با تمام ملتهای ايران را وظيفه خود می داند٠

ه۳- کنگره ملی برای مقابله با تهمتها و افتراهای دشمنان آزادی، بسيار صريح و روشن تجزيه آذربايجان از ايران را تکذيب و يا الحاق آن را به کشور ديگر را بطور جدی رد می نمايد٠

ه٤- مردم آذربايجان به اصول مشروطيت وفادار مانده و برای اجرای اصول مترقی قانون اساسی تلاش خواهد کرد٠

ه۵- با رعايت قوانين عمومی مشروطه و به منظور اداره امور داخلی و تامين خود مختاری ملی، مردم آذربايجان با بهره گيری از قانون اساسی، انجمن ايالتی را گسترش داده و به آن نام مجلس ملی می دهد. بدون خلل در تماميت ارضی و استقلال ايران، حکومت ملی خود را در داخل ايران برپا می دارد٠

ه۶- بنابه قطعنامه کنگره بزرگ مردم، کنگره مردمی تصويب می نمايد که با رهبری فرقه دموکرات آذربايجان، انتخابات مجلس ملی، انجمنهای ولايتی و مجلس شورای ملی بزودی آغاز گردد٠

ه٧- برای هر ملتی زمانی حاکميت داشتن بر مقدارتش امکان پذير می شود که برای اداره کردن کشوری که در آن زندگی می کند، قوانين اساسی مدونی داشته باشد. ما خوب متوجه هستيم که با تمرکز مرتجعانه در تهران از چنين اختياری برخوردار نخواهيم شد، آنها برای تحميل اراده خائنانه خود به ما از هر گونه مانع تراشی و بوجود آوردن مشکل برای مقابله با ما دريغ نخواهد کرد. از اين رو کنگره بزرگ ملی برای نيل به آرزو و خواست ملتمان اقدام جدی بعمل آورده، خود را موسسان مجلس ملی اعلام می دارد. همچنين برای تحکيم و استواری پايه های خودمختاری ملی، مجلس ملی تشکيل می دهد٠

ه۸- طبيعی است بدون دستيابی به خودمختاری سياسی، اقتصادی و فرهنگی، خودمختاری ملی غير ممکن است. از همين رو موسسان مجلس ملی، تشکيل يک حکومت ملی را برای اداره مستقيم امور داخلی در اسرع وقت را ضروری می داند٠

ه٩- تا انتخابات مجلس ملی و تشکيل يافتن حکومت ملی، کنگره، توسط ۳٩ نفر از نمايندگان خود، هياتی تحت عنوان هيات ملی تشکيل می دهد. اين هيات موقتی مامور اجرای مصوبات کنگره می باشد٠

ه۱٠- اين هيات تا تشکيل مجلس ملی، اداره امور ملی مردم آذربايجان را برعهده خواهد داشت. با تشکيل مجلس ملی وظايف اين هيات خاتمه خواهد يافت٠

ه۱۱- کنگره ملی برای تامين و حفظ امنيت انتخابات مرکز و شهرستانها از هر نوع اختياری برخوردار بوده و می تواند تدابير لازم را اتخاذ نمايد٠

ه۱۲- کنگره ملی از مامورانی که در راس ادارات قرار دارند، می خواهد تابع تصميمات هيات ملی باشند و از رهنمودها و مقرارت آن اطاعت نمايند و اخراج کسانی را که خود را حاکم مطلق می دانند و بر خلاف تصميمات رفتار می کنند را ضروری می داند٠

ه۱۳- کنگره ملی در تمام مدارس تدريس اجباری زبان ترکی آذربايجانی را به هيات ملی توصيه کرده و کسانی که از اجرای اين وظيفه ملی جلوگيری نمايند، دشمن مردم حساب شده و برای مقابله با افکار ارتجاعی و خائنانه آنها تدابير و اقدامات لازم را اتخاذ خواهد نمود٠

ه۱٤- کنگره، در فکر انحلال ادارات پليس، ژاندارمری و ارتش نيست. آنها با لباس رسمی و حفظ درجه خود به وظايفشان عمل خواهند کرد. ولی اگر از جانب آنها خطری متوجه حکومت ملی ما وجود داشته باشد، به هيات ملی اختيار داده می شود برای مقابله با خيانت آنها تدابير لازم را به اجرا بگذارد

بیش از 60 سال است که دشمنان حکومت ملی آذربایجان وجنبش 21 آذر،هر آنچه دل تنگ شان خواسته از تهمت وافتراو ناسزا گرفته تاجعل اسناد ووارونه نشان دادن واقعیت های فرقه دموکرات وحکومت ملی آذربایجان کوتاهی نکرده اند! سلطنت طلب ها تا همین امروز که 30 سال از واژگونی نظام شاهنشاهی  می گذرد وسلطنت پهلوی وارد موزه ها شده است؛ هنوز هم که هنوز است  بغض و کینه شان نسبت به پیشه وری وحکومت ملی کم نشده است!سالهاست که محافل ودستجات نژاد پرست وشوونیست فارس وایضا تئوریسین ها وقلم زنان تاریک اندیش وشوونیست جمهوری اسلامی، همه همصدا علیه حکومت ملی آذربایجان وجنبش 21 آذر ورهبران آن لجن پراکنی می کنند: جاسوس ،وطن فروش، تجزیه طلب، ملحد وکافر وکمونیست هایی که میخواستند زنان را اشتراکی کنند و...  گناه بزرگ ونابخشودنی جنبش 21آذر ورهبران آن وبویژه پیشه وری رهبر حکومت ملی آذربایجان این بوده است که عمیقا به دموکراسی وآزادی ورای مردم وبرابری انسانها باور داشتند.پیشه وری در 1920در مجله « یولداش» درمقاله شورانگیزی باعنوان «رفقای زحمتکش زن» زنان مسلمان ومادران تورک رابه مباره برای احقاق حقوق انسانی وانقلاب اجتماعی فرا میخواند! وی در همین مقاله به جنبش فمینیستی اشاره میکند!پیشه وری درمارس 1924 درجنگ « زن شرقی» [«شرق قادینی » مجموعه سی]در مقاله ای با عنوان «جنبش زن درایران»[ایراندا قادین حرکاتی] به بررسی مسایل جنبش زنان از موضع چپ می پردازد.(پیشه وری:سئچیلمیش اثرلری)این نمونه ها نشان میدهد که خیلی قبل از جنبش 21 آذر ؛ حداقل یکی از مشغله های فکری پیشه وری مساله رهایی زنان ازمناسبات کهنه وپوسیده وخفت بار بوده است.زنان درایران برای نخستین باربا جنبش 21 آذر درآذربایجان از حق رای برخوردار شدند: درماده 7 ازمرامنامه ی فرقه دموکرات آذربایجان مصوبه ی کنگره مورخ 1324/7/ 10در باره حقوق برابر زنان ومردان برای انتخاب شدن وانتخاب کردن در انتخابات مجلس،انجمن ایالتی وشهرچنین آمده است: «بدون هرنوع تبعیض حق انتخاب کردن نمایندگان مجلس برای کلیه زنان ومردانی که به سن 20 سالگی رسیده وحق انتخاب شدن برای مردان وزنان27 تا80 ساله باید داده شود.»(قئیزل صحیفه لرص117 ) ودرتبصره ماده 8 ازتصویبنامه شماره 14 مجلس ملی آذربایجان درباره انجمن های شهر چنین آمده است:«مردان وزنان 20 ساله حق انتخاب کردن وانتخاب شدن دارند» (روزنامه آذربایجان 1324/10/20 ) به نقل ازفصلنامه آذری شماره2 زمستان 1382رهبران فرقه وحکومت ملی آذربایجان تلاش کردند که دستاوردهای جنبش 21 آذررا به کل کشور ایران گسترش بدهند وبدین منظور درموافقت نامه ای که میان نمایندگان حکومت ملی آذربایجان وحکومت مرکزی (تهران) امضا شد؛  نمایندگان آذربایجان دولت مرکزی را وادار کردند موافقت کند که « با افتتاح مجلس پانزدهم لایحه قانون انتخابات راکه روی اصل آزادی ودموکراسی یعنی باتامین رای عمومی،مخفی،مستقیم متناسب ومتساوی شامل نسوان هم باشد تنظیم وقبول ان را به قید فوریت خواستار شود.»نشریه« بیداری ما» ناشر افکار« تشکیلات زنان» درشماره هشتم بتاریخ خرداد ماه 1325 دررابطه باموافقت نامه نمایندگان دولت مرکزی وحکومت ملی آذربایجان ، در سر مقاله خودچنین مینویسد:«زن آذربایجانی مسلح شد دوش بدوش مردان خود قیام کرد، بحق خویش رسیدوشش ماه نگهبانی نمود، تااین حق شامل تمام زنان ایران گردد.» سرمقاله ادامه میدهد:«آقای پیشه وری درنطقیکه بزبان ترکی ایراد کرد بیان داشت که ما بکلیه تقاضاهای خویش که بخاطر آن قیام کردیم نائل شدیم» سرمقاله نشریه بیداری ما ادامه مدهد:«رئیس حکومت آذربایجان ضمن بیانیه کلیه آن تقاضاهاراخاطر نشان نمودند که مادران خوهران مانیز ازاین پس بحقوق خود ــ نه تنها درآذربایجان بلکه درسراسرایران رسیده ویا خواهد رسید.»درادامه سرمقاله چنین مخوانیم:« وعده آزادی ورستاخیز زنان ایران را برای نخستین بارآنهاتاآنجاکه میشد باحرف وپس ازآن اسلحه بدست به گوش ما رساندند.» سرمقاله باآوردن چند شعار وازجمله :«زنده باد نهضت آذربایجان، ایجاد کننده دوره جدید وباسعادت ایران!» «زنده باد خوهران آذربایجانی ماکه یکقدم جلوترازمارفتند درحالی که پرچم آزادی ما را همچنان دردست دارند!»«جمعیت طرفداران حقوق زنان» ، زنان پیشرو ودموکرات غیر آذربایجانی ، درتلگرافی که به پیشه وری فرستاده اندودرنشریه بیداری ما درج شده است، چنین میخوانیم:«جمعیت طرفداران حقوق زنان بدینوسیله تشکرات صمیمانه خود راتقدیم جنابعالی وسایر رهبران فرقه دموکرات مینماید که دراثرمساعی وفداکاریهای خود سبب توفیق های عظیم درراه آزادی ملت ایران گردیده اید مخصوصا بدینجهت که از برکت نهضت عظیم فرقه دموکرات زمینه مساعد برای آزاد شدن زنها ازقیود ومحرومیتی که قرنها نصیب آنها بوده واسترداد حقوق آنها وشرکت آنها را در انتخابات وسایر حقوق اجتماعی آماده گردیده است.»سلطنت طلبان وقت بی وقت از ظلم وستمی که بر زنان ایران دربعداز انقلاب 1357 ودر دوران جمهوری اسلامی  رفته ،اظهار« ناراحتی » میکنندوبه آزادی زنان در دوران دوپهلوی  استناد می جویند؛اما آنها فراموش میکنند که تازه پس از شانزده  ـ هیفده سال بعداز حکومت ملی آذربایجان  به زنان ایرانی حق رای داده شد!  آن آزادی که زنان آذربایجانی در دوران کوتاه حکومت ملی آذربایجان  داشتند ،هرگزدر هیچ دوره ای تکرار نشده است! البته ناگفته نباید گذاشت وباید تاکید کرد که ظلم وستمی که درحق زنان در دوران سیاه حکومت اسلامی اعمال میشود مطلقا قابل قیاس با دوران پهلوی ها نیست! آپارتاید جنسی  از بنیاد های نظری جمهوری اسلامی است.