بمناسبت گرامیداشت نودمین سالروز جمهوری مملکت آزادیستان (آزربایجان)
سول گوناز
هفدهم فروردین برابر با هفتم آوریل فرا رسید. نود سال پیش مردم تبریز تحت رهبری خیابانی رهبر حزب دمکرات آذربایجان در عرض دو روز با قیام مسلحانه خود همه ادارات دولتی را در اختیار گرفتند. شیخ محمد خیابانی در هفتم آوریل 1920 قیام مسلحانه و پیروزمند مردم تبریز را رهبری کرد. شیخ محمد خیابانی در همین روز سخنرانی خود به مردم " مملکت آزادستان " اعلام کرد.
خیابانی دموکرات برجسته آذربایجانی بعد از سالها مبارزه آزادیخواهانه و ضد استبدادی در قفقاز با افکار سوسیالیستی آشنا شده و از سوسیال دمکراتهای روسیه تاثیر پذیرفته بود . او پس از مراجعت به آذربایجان با حضور چهار صد و پنجاه آذربایجانی کنفرانس ایالتی فرقه دمکرات را در تبریز برگزار کرده و فرقه دمکرات آذربایجان را تشکیل داد. او همچنین بعد از کنفرانس روزنامه فارسی - تورکی "تجدد" را تاسیس نمود.
اما با هجوم قشون عثمانی تبریز اشغال شد و رهبران فرقه دمکرات، محمد خیابانی، نوبری و بادامچی توسط عثمانیها تبعید و زندانی شدند. اما اقدام عثمانیها نتوانست روند تاریخ را از حرکت باز داشته و خیابانی را به تسلیم وا دارد. بلاخره تحت فشارهای دولت تازه تاسیس شوروی، ارتش ترکیه مجبور به خروج از آذربایجان شده و محمد خیابانی و یارانش به تبریز مراجعت کردند. خیابانی فعالیت فرقه دمکرات را گسترش داده و بالاخره توانست بعد از سه سال فعالیت قیام مردم تبریز را به پیروزی برساند. بعد از پیروزی قیام مسلحانه در تبریز ،مردم شهرهای زنجان، خوی ، اردبیل ، آستارا ، مراغه ، اهر و دیگر شهرها نیز دست به قیام زدند و به مبارزه با استبداد و استعمار برخاستند اما مبارزه مردم بعضی از شهرها موفقیت چندانی بدنبال نداشت.
مبارزان تبریز ماموران دولت مرکزی را در تبریز از کار برکنار و از تبریز بیرون کردند و اداره امور دولت را خود به دست گرفتند و حاکمیت حکومت مرکزی را بر آذربایجان خاتمه دادند و زمینه تشکیل دولت . کشور مستقل، آزاد و دموکرات را در آذربایجان فراهم کردند.
حکومت و دولت ملی آذربایجان ("مملکت آزادستان " )به رهبری شیخ محمد خیابانی در 23 ژوئیه 1920در تبریز پایه گذاری شد. روز 24 ژوئیه، اولین روز شروع کار حکومت ملی ، تبریز تعطیل شد و مردم به جشن و سرور پرداختند. اما خیابانی و رهبران حکومت علیرغم تشکیل دولت و کشور مستقل بنا به ملاحظه هایی چنین وانمود میکردند که قصد جدایی از ایران را ندارند و بعد از آذربایجان، "ایران" را از استبداد نجات داده و "ایرانی" آزاد و دمکراتیک بنا خواهند کرد.
دشمن محمد خیابانی را "تجزیه طلب" و "شیخ سرخ" نامید تا حمایت مردم را از او سلب نماید اما عملکردها و خدمات دمکراتیک و پیشروانه خیابانی، دشمن را ناکام گذاشت. حکومت ملی آذربایجان تحت رهبری "شیخ سرخ" در زمینه های مختلف اقتصادی ، آموزشی ، بهداشتی و ... اصلاحات وسیع و چشمگیری را آغاز نموده و وضعیت معیشتی مردم را بسرعت بهبود بخشید. دولت برای رفع بیسوادی مدارس ملی را بنا کرد و برای تدریس در مدارس معلمانی را از باکو و تفلیس دعوت نمود. دولت بیمارستانهایی برپا کرده و در ایجاد امنیت و رفع مشکلات مردم اقداماتی موثر انجام میداد. اقدامات همه جانبه در تمامی زمینه ها پایه های جمهوری مملکت آزادیستان ( آذربایجان) را بسرعت تحکیم میبخشیدند.
در 12 سپتامبر 1920 بسیاری از نیروهای مسلح خیابانی برای ایجاد امنیت و سرکوب اخلالگران آذربایجان به اطراف تبریز رفته بودند، در این زمان نیروی مسلح کمی در شهر و اطراف عالی قاپور که مقر مرکزی حکومت و مرکزقیام بود، مانده بود. دشمن از این فرصت استفاده نموده و قزاقهای مسلح به دستور مخبر السلطنه به شهر ریختند. مهاجمان اشغالگر همه نیروهای مسلح شیخ محمد خیابانی را کشته یا خلع سلاح کردند و همه مراکز آزادیخواهان و ادارات دولتی را اشغال نموده و به تصرف خود در آوردند و عالی قاپور را از اختیار رهبران دولت خارج نمودند .
آذربایجان شکست خورد چون مبارزه قیام پیروزمندانه در تبریز نتوانست به گونه ای متشکل و پیگیر همه شهرها و دهات آذربایجان را فرا گیرد. انقلاب مردم برای دفاع، تحکیم و گسترش دستاوردهای خود تدارک لازم و کافی را ندیده بود. ارتش دولت مرکزی دست نخورده مانده و خلع سلاح نشده بود و یا زیر فرماندهی مستقیم دموکرات ها قرار نگرفت و تنها به بخشی هایی از ژاندارمری و عده قلیلی از فداییان مسلح اتکا می شد.
دولت و جمهوری مستقل آذربایجان بعلت نداشتن ارتش سازمانیافته، قوی و متمرکز نتوانست از حاکمیت مردمی و قانونی آذربایجان دفاع کند و در نتیجه جمهوری شش ماهه آذربایجان توسط حملات نطامی اشغالگران سقوط نمود و روزهای تاریک بر زندگی ترکهای آذربایجان مستولی شد.
سرانجام در 14 سپتامبر 1920 شیخ محمد خیابانی با شلیک یکی از جنایتکاران بنام اسماعیل قزاق جان می بازد و خونش را فدای آزادی و استقلال آذربایجان میکند. پیکر خونین این مبارز سرشناس، شجاع و خستگی ناپذیر آذربایجان در گورستان سید حمزه تبریز به خاک سپرده شد.
سایت سوسیالیستی سول گوناز ضمن تجلیل از مبارزات مردم آذربایجان و محمد خیابانی خاطره نودمین سالروز تاسیس جمهوری مملکت آزادیستان (آذربایجان) را به همه آذربایجانیها تبریک میگوید.
سول گوناز
06/ 04/ 2010