10 Sualda Somali
S.RAHBAR
Dünya Somaliyə kədərlənir, amma əksəriyyət üçün Somali yalnız, "dünyanın ən zəif insanlarının yaşadığı ölkə." Yoxsulluğundan çoxunu tanımadığımız Somali, əslində necə bir ölkə və niyə bu halda? 10 sualda Somalini bir az daha yaxşı anlayın.
1. Somali necə bir ölkə?
Somali, Afrika Buynuzunun ən şərqindəki ölkə. Etiopiya, Yeməyin, Cibuti və Keniyanın incə qonşusu. 9 yarım milyon insanın yoxsul evi. Paytaxtı: Mogadişu. Xalqı, dörd Sünni fiqh məzhəbindən biri olan Şafii məzhəbindən, Müsəlman. Somali tərəfindən və Ərəbcə danışırlar. 51 ildir müstəqillər.
2. Niyə bir rəhbərliyi yox?
Somali, 19unçu əsrdə Avropalı müstəmləkəçilərin arasında qaldı. Sonrakı əsrdə bir parçası İtaliya, bir parçası İngilis müstəmləkəsi olaraq paylaşıldı. 1960da, iki tərəfin müstəmləkə parçaları birləşdi və Somali bir bütün olaraq müstəqilliyinə qovuşdu. Demokratiyayla idarə olunması planlanarkən, zərbələr arxa arxaya gəldi və iç qarşıdurmalar dərinləşdi. Cibutini, Keniyanın Şimalını və Efiopiyanın bir qisimini əhatə edən böyük bir Somali yaratma düşüncəsi, ölkənin bu günki vəziyyətinə gəlmə müddətini sürətləndirdi. 1969da etdiyi əsgəri zərbəylə birlikdə rəhbərliyi ələ keçərən Məhəmməd Siyad Barre,1991də aşdı. General Barre rəhbərliyində, 22 il diktatorluqla idarə olunan Somalidə, sınaqlara baxmayaraq bir daha mərkəzi bir rəhbərlik meydana gələ bilmədi.
3. Fəlakətin əsl səbəbi nə?
Quraq və isti bir tropik iqlimi olan ölkənin, bu günki səfalətinin səbəbi təbii şərtlərindən çox, tarixi az inkişaf etmişlik, müstəmləkə dövründəki güc itkisi, qonşularıyla etdiyi döyüşlər, iç gərginliklər və rəhbərlik boşluğu. Barredən sonra, silahlı qruplar arasındakı iqtidar mübarizəsinin, aclıqla birlikdə 1991dən bəri bir milyondan çox adamın ölümünə səbəb olduğu təxmin edilir.
4. Somalidəki fəlakətdə digər ölkələrin məsuliyyəti nə?
Ölkədəki müstəmləkəçilik zamanında, ölkənin təbii qaynaqları və insan gücü böyük ölçüdə istifadə edildi və zərər gördü.
General Barre zamanında Somali, Sovet Sosialist Respublikalar Birliyi (SSCB) ilə yaxınlaşdı. Ancaq Barrenin digər ölkələrdəki sərhədləri işğal edərək Somaliyə qatma xəyalinin sərhədləri Moskvanın reaksiyasıyla qarşılaşacaq qədər irəliləyincə əlaqələr pozuldu. Etiopiya və Somali arasında, Etiopiyanın sərhədlərini tanınmaması üzündən sürən döyüşdə SSCB, Etiopiyaya dəstək verdi və Somali itirdi.
IMFin 1980lərdə Somali üzərində qurduğu siyasət nəticəsində əkinçilik çətinə girdi və ölkə öz-özünə çata bilməz bir vəziyyətə gəldi.
Amerika Birləşmiş Dövlətləriylə yaxınlaşma başladı. 1991də Barre rəhbərliyinin aşmasından bir neçə il əvvəl, dörd Amerikan neft şirkəti, Conoco, Amoco, Chevron və Philips Somaliyə yerləşdi. Beləcə Somalinin qurtuluşuna səbəb ola biləcək potensial neft ehtiyatları yoxlamadan çıxdı.
5. Bu anda idarə kimdə?
Ölkədə 2006dan bəri Əl Qaidə əlaqəli Əl Şebab təşkilatı idarədə. Həddindən artıq dinci təşkilat, İslam əleyhdarı təbliğat etməklə günahlandırdığı xarici insani təşkilatların fəaliyyətlərini 2009da qadağan etmişdi. Ancaq 60 ilin ən quraq zamanını yaşayan Somalidəki ölümlər müsbətincə, 6 İyul 2011də insani təşkilatların köməklərinə təkrar icazə verdi.
6. Somalili piratlar ciddi bir təhlükə mi?
Ölkədəki uzun davamlı nüfuz boşluğu, Somalidə quldur/piratlığın yayılmasına səbəb oldu və bu vəziyyət, beynəlxalq dəniz taşımacığının önünə ciddi bir problem olaraq çıxdı. NATO, Somalidə artan dəniz quldurluğuna qarşı tədbir al-götürməyə çalışsa da, maneə törədilə bilməyən hücumlar yüksək miqdarda maddi itkiyə səbəb oldu.
7. Media nə vəziyyətdə?
Sərhəd Tanımayan Jurnalistlər, Somalini, "Jurnalistlər üçün Afrika ən ölümcül ölkəsi" olaraq təyin etdi. İslamçı qrupların təhdidi altında çalışan jurnalistlər üçün azadlıq sahəsi son dərəcə dar. Televiziya və qəzetlər iqtisadi olaraq da medianın zəif halqasıykən, Somalinin ən güclü və cəsur nəşrləri radiodan çıxır. Somali tərəfindən nəşr edən 20 qədər radio var.
8. Həyatda qalma yolları nələr?
Aclıq, quraqlıq və yoxsulluğun ölçüsü həyatda qalmağı xeyli çətinləşdirdiyi üçün hər gün 1.400 qədər Somalili, Keniyanın Dadaap şəhərindəki kampilara sığınır. 400.000 min adamı aşan əhalisiylə bu kamp, dünyanın ən böyük sığınma kampi oldu. Ölkənin şimal şərqindəki şəhərdə olan düşərgə(kamp), şəhərin iç bölgələrinə doğru genişləyərək sərhədləri məcbur edir. Keniya hökuməti üçün, sığınan Somalililərin təhlükəsizlik, tualet, təmizlik və sağlamlıq ehtiyacını qarşılamaq qeyri-mümkünləşir. Amma yenə də Keniya, Somalinin ən böyük həyatda qalma şansı. Ailələr, ölmək üzrə olan kiçik uşaqlarını geridə buraxaraq ya da uşaqları arasında seçki edərək düşərgələrə çatmaq məcburiyyətində qalır.
9. Balans nədir?
Ölüm rəqəmləriylə əlaqədar dəqiq məlumat yox. Amma şərhlərə görə son üç ayda çoxu 5 yaşının altında 29 min uşaq öldü. Altı dəqiqədə bir, bir adamın öldüyü təyin olundu. Birləşmiş Millətlər, Somalinin üç bölgəsini "qıtlıq bölgəsi" elan etdi və ölkədəki ölüm nisbəti, "normalın 15 qat üstündə" olaraq açıqlandı. Təmizlik problemi və isti, epidemiya xəstəlikləri ciddi bir təhlükə halına gətirir. Somalidəki 3.7 milyon adamın ciddi bir böhranda olduğu, Etiopiya və Keniyada olan 10 milyondan çox adamın aclıq və ölüm təhlükəsi içində olduğu ifadə edilir. Keniya, Etiopiya, Cibuti və Somalinin meydana gətirdiyi Afrika Buynuzu bölgəsində Sentyabr 2011ə qədər yağmur olmayacağı deyilir.
10. Somali diasporu haralarda yaşayır?
Somalidəki vətəndaş müharibəsi əsnasında ölkənin yaxşı təhsilli və zəngin insanları bölgəni tərk edərək Orta Şərq, Avropa və Şimal Amerikaya köç etdi. Son illərdə sürətlənən köçlə birlikdə, 2007 rəqəmlərinə görə Avropada ən çox Somalilinin yaşadığı ölkə İngiltərə. İngiltərədə 95.000 ilə 250.000 arası Somalilinin yaşadığı düşünülür amma rəsmi rəqəm 2001 tarixli 43.532. İngiltərəni İsveç izləyir. 2007 rəqəmlərinə görə İsveçdə 21.597, Norveçdə 19.656, Hollandiyada 19.549, Danimarkada 16.550 və Finləndiyədə 12.985 Somalili var.
* Bu yazı BBC, The New York Times və The Observerdən faydalanılaraq yığılmışdır.