DİL QOŞUĞUN ÖZÜDÜR

Ersan Erel

     Sözsüz insan dili tapanda, bütün yaratdığı yeni sözlər birər qoşuq nitəliyindəydi. Yaratdığı sözlərdə qoşuq təkin, imgə, simgə, eləcə də yaşadığı çevrənin yaşam izlərinin coşqusu vardı. Bu yaranan sözlərə dünyagörüşünü yansıtdığı təkin, sözlərin gözəlliyini də önəmsəyirdi. İnsanın düşüncəsi gəlişdiqcə, sözlərin də anlamı daha böyüyürdü. Birər sözcük yeni bir dünyanın savcusuydu. Dilin buluşu, nəsnə buluşu təkin bütün bir buluş deyil. Səslərin çevrəylə insanın içinin anlaşım birliyindən yaranırdı. Bununla da səs- səs sözlər anlam qazanırdı. Öncə səslər anlamlı, sonra səslərin doğuşundan yeni sözlər anlamlaşırdı. Sözlərin anası olan səslər, uzun sürə bütün canlıların düşüncələrini, duyğularını yansıdırdı. İnsan səsi sözə çevirəndən sonra, yaşam olaraq heyvandan ayrıldı. Bu ayrılmanın sonucu, doğayla anlaşımda yaxınlıq duyub, insanlarla da ilişgilərdə anlamlı birliyə varmışdır. Dillə insan içgüdü anlaşımından, düşünsəl anlaşıma uzanmışdır. Sözü tapmayan insan, səslərlə öz dünyasını dışa vururdu. Demək səslər insan üçün birər düşüncə araclarıydı. İnsan bu aracı quraşdırıb sözlərə çevirərək,  başqalarıyla ortaq anlaşımlarını daha da gəlişdirdi. Bu gəlişim sürəcində sözlərin gözəlliyndən bilimsəl düşüncələrı sapa düzüb, qoşuq olqusuna vardı. Öncə bu qoşuqlarda səs uyumlarına daha çox önəm verirdi.

Tarix sürəcində səslərin yoldaşlığından sözlər, sözlərin yoldaşlığından isə tümcələr doğmuşdur. Səslər sözlərə görə, sözlər tümcələrə görə soyut anlam daşıyırlar. Bir sözlə səslərin sözlərə görə, sözlərin tümcələrə görə dünyaları daha geniş, daah böyükdür.

“Qoşuq” sözünün anlamını yalnız toplumun ağrı, acılarını sapa düzərək dilə gətirmək deyil, sözlərlə səslərin bilimsəl , eləcə də  ruhsal yönlərini uyumlu olaraq işlətməkdir. Bu yöndə biriləri Türkün “Qoşuğunu” ərəbin “ Şeiri” qarşısından yaya görürsə, o “ Qoşuq” sözcüyünün doğru düzgün kökənsəl baxımdan qavranılmamasından qaynaqlanır.  Gənəldə hansısa bir söz kəsinliklə başqa dillərdə olan sözcükləri tam anlamıyla qarşılıyamaz. Bu açıdan ortaq bir anlam üzərində sözlər qarşılıqlı olaraq anlaşılır.

                             *****

     M.Ə. əkbər sabir, S. Mümtaza söyləşidə deiyirdi; “Əruzu böyüklər ərəblərdən alıb bizə gətirdilər, bunu böyklər də götürəcəklər.” Elə çox çəkmədi, Əhməd cavad, C.cabbarlı, S. Vurğun, R.Rıza...lar bunu etdilər. Bu dəyişimdə yalnız anlamlar deyil, geometri boyutlarla birgə sözlərin bəllyində olan tarixsəl görəvlər də Türkcə olaraq dəyərləndirildilər. Bunula da daha kimsə əlişir Nəvayi, füzüli kimi “ düşvarı asan etməyə” qalxmadı. Daha doğrusu “Asanı” mənimsəyib, sözün gerçək anlamını bütün ağır çalarlarıyla yansıtmağa başladılar. Bu əskidən də Türk qoşuğçusunun gördüyü doğru işidi. Bunları ozanlar olduqca toplum arasında yansıtmışdılar. Nə yazıq, Ərəbin əruzuyla şeiri beynimizi bilim vurğunluğuyla yanılqıya götürüb, gerçək Türk qoşuğundan uzaq düşrmüşdü. Geçmişdə necə biriləri əruzun gölgəsində Türkcəni əzişdiridisə, indi də batı qoşuğunun evrənsəl üzünü göstərmədən, batı coğarfiyası içində klasizmdən pstmodernizmə kimi əzişdirirlər. 19.cu yüzildə romantizmdən başlayaıb, postmodernizmə kimi sürüklənə sürüklənə gələn bütün axımlar dilin özəlliklərinə dayanaraq yenilikləri ortaya qoymuşdur. Ancaq bizlər qoşuqda dil olqusunu önəmsəmədən, çeviri dilə dayalı dizələrə yüklənib, üzçıxarma(kopiya) kimi qurqu bilimini uzuq(sənət) olaraq topluma sunmuşuq.  Dilin bireyləri(sözcükləri) bəlləklərində daşıdıqları çeşitli tarixsəl görəvlər dışında ( söz qanda doğuldu. P. Neroda), insanların gözəllik, incəlik, çeviklik... kimi ruhsal anlayışların da qarşılayırlar. Bu açıdan günümüzə kimi gəlib çatan yazınsal axımlarda dilin bütün yönlərinə ağırlıq verilmiş, sözlərin içində olan bütün anlamsal, duyğusal boyaları sıxılıb, üzə çıxarılmağa çalışılmışdır. Qoşuğun çağcıl olqusunu sürəkli anlamlara  dayalı dəyərləndirdiyimizdən, onların göstərgəbilim(semiotik) yanlarını göz ardı edirik. Bu açıdan dilin geçmiş bütün tarixsəl yükləriylə, imgələrini olduğu kimi yansıtmırıq. R, Bartın dediyi kimi “Qarşılaşdıracaq    mətinlərə” getmədən, başqalarının yorumlarına dayanaraq düşüncə irəli sürürük. R. Türkcə doğanın  İzlənimçilk ( Empresyonizm) yanlarını, yansıtdığı kimi gemetrik yanlarını da yansıdan bir dildir. Buna görə də başarılı bir qoşuqçu Nazim Hikmət kimi,  kubizm çizərləri təkin sözlərin bütün yönlərini izləyib, yansıtmağa çalışırdı.

“  Hava kurşun gibi ağır!

...

Nazımin dediyi kimi o da  P. Pikaso təkin sözləri gözgü qarşısında bütün boyutlarıyla yansıdırdı.  Burada bətimləmələr sözlərin anlamından çox, onların səs yansımalarında özünü göstərir. Ə. Şamlu da S.Bağçabanın dinlətdiyi “ Xəzər” qoşuğuna görə deyirdi; “ Mən qoşuğu düzgün anlamasam da onun səsərinin dalğasından, qoşuqda savaşdan, hərəkətdən söz edildiyini duyurdum.” Demək Nazım Türkcənin səs boyutlarını anlama çevirib, doğa gözəlliyi olan dili topluma simgələr biçimində sunurdu.  Dillər ulusların tarixinin, əkininin(kültürünün), ulusal ruhsallıq yaşantılarının dağarçığıdır. Buna görə də Haydger “ Dil varlığın evidir” deyirdi. Bu evin bütün varlığını görmək üçün, ən azından  bütün yönlərini bilmək gərəkir. Türkcə doğada olan bütün canlıları, devingənliyi, bərkliyi, yumuşaqlığı, çevikliyi, qaranlığı, Işıqlığı...varsıl edimləriylə yansıda bilir. Qoşuqçu bunları bacardığında dil öz gözəlliyinin egemenliyini qoşuğa yansıdır.

 Yerdən ayağını quş kimi üzüb

Yay kimi dartınıb, ox kimi süzüb

Yenə öz qoşunun nizama düzüb

Nə gözəl yaraşır muğana ceyrən

Səməd Vurğunun bu romantizmini bir çizərə versən çətinlik çəkmədən onu olduğu kimi kağaza yansıdar. Burada işlədilən edimlər Türkcənin özəl yanlarını göstərir. “Üzən”, “ Dartınan”,” Süzən” kimi edimlərin yumuşaq yönləri, Türklər üçün incəlik, gözəllik simgəsi olan “ Maralın” qaçışını qoşuqsəl yansıdır. Burada edimlər bətimləmənin doğal yansımasına yardımıcı olur. Əruz qoşuğu ərəbcə üçün necə uyğunudursa, hecə biçimi də Türkcə üçün elədir. Türkcənin söz yapısında çeviklik, incəlik, iç, dış anlamların bütünü gənəldə səslərə yüklənibdir. Bu açıdan Türkcənin içindən anlamlarını yansıtmaq üçün , səslərin qalın, yumuşaqlığı önəmsənməlidir. Ancaq alınma sözlərdə dil bu anlamları yansıtmadığı üçün, bütün söz anlamına yönəlir. Bunlarda da yetərsiz olanda, birləşik sözlərə yönəlilir. Geçmişdə yazılan əruz qoşuqlarında bunu açaıqca görmək olar. Bu açıdan Türkcə əruzda bir sözün bütün tarixsəl yanlarını, bir də səslənim yanlarını itirirdi. Bu itgilər sonucu Türkcə sıradan bir dil görünümündə sunulur, ondan sonra da dışlanırdı. Çün o gələn biçim(əruz) Türkcənin qurallarına uymurdu. Bunun üçün gücəndirilən Türkcə də daha kobud səslənimə yönəlirdi. Ancaq Türkcənin səs, söz yapısına uyğun biçim, eləcə də sözlərin tarixsəl yoldaşlığı bir yerə toplananda, bətimləmələr  aza endirilir, sözlər daha anlam qazanır. B.Q. Səhəndin bu ağıtında olduğu kimi.

   “ Mən sənə nə yazım Səməd?

Dənli xərmənimin yanmasın yazım?

Sərin su küzəmin calanmasın yazəm?...”

   Qoşuqçu burada yenilikçidir. Bu yenilikçiliyi yalnız dilin yapısında olan birimləri diritmək deyil, dindirməklə olası olmuşdur. Burada O.Pazın; “Çağcıl qoşuq xalq dilində olmamalıdır.” Sözü, dilin tarixsəl gələişimi alqılamaq anlamında deyildir. Onun dediyi qoşuğun dizgə düzeynə enib, sloqanlaşmamasıdır. Burada toplumun bəlləyində olan üzücü olayları, tarixsəl dillə, anlaşılan biçimdə dilə gətirmişdir. Türkcənin dil yapısı səslərin anlam yüklərinə bağlı olduğundan, özgür qoşuq ilkələrini ən gözəl biçimdə yansıda bilir. Özgür qoşuğun da ilkələrində səslərin önəmi böyük olduğundan, bu yansımalar ən üst  düzeyə çıxır. Sözlər öztürkcəyə yönəldiyində isə, N. Hikmətin dediyi kimi sözlərin bütün boyutu yansıyır.

   “...Bəri gəl ay qonaq.

Mən qumlaq qızıyam.

Vahəsiz çöllərin yumuşaq tikanı...

Telimdən alaçıq quraram

Qolumu yastığın edərə...” (papağım , qılıncım, atım)

Oxtay bu qoşuğunda, qoşuğa bağlanan bütün qandalları qırıb atır. Ancaq dilin gerçək yapısını yansıdan sözlərdən qaçına bilmir. Bunun üçün Dədə qurqudun dili çağcıllaşır. Bu çağcıllaşma dilin doğal yapısını yansıtdığı üçün, sözlər gözəllik açısından qoşuqçunun devrimçı istəklərini də yansıda bilirlər. Burada sevgiylə savaşı yan –yan görmək olur. Niçenin bir qoşuğunda olduğu kimi “ Savaşla barış qılıncın ucunda yaşayır.”

“... Bəri gəl qaraşın!

Mən Qıbçaq oğluyam

Bölgəli dağların sıldırım qayası.

Gözümün üstünü yatağın edərəm,

Dizimi otağın.

Qolumu qalxan tək çəkərəm obaya

Qorusun sevgimi...”*

Burada yenə Türkcənin özəl yönləri, deyimləri, tarixsəl söz yoldaşlıqları yansıdılır. Bütün bu bətimləmələr bir Türkün tarixsəl yaşam bəlləyində, eləcə də dilinin söz dağarcığının analam bəlləyində yansımadadır. Burada olan bütün simgələr çağaşımına uğramadan, çağdaş qoşuğun bireyləri kimi özlərini göstərirlər. Dil bütün yönləriylə kökünə dayanaraq, öz tarixsəl görəvini çağdaş dilə dönüşdürür.  Türkcədə səsuyumu(harmoni) olduğu kimi, sözlərin də tarix yolçuluğunda bir birinə uyğunluğu vardır. Bu uyumlulq bir qalıb içində anlamlı olduğu kimi yalnız başına da anlamlıdılar. Ancaq bunları sonuclandıracaq edimlərin incəliklə işləməsi gərəkir. İslamdan sonra Ərəbin ağzına uydurulmağa çalışılan Türkcə, özgür qurallı olduğundan, sıxı qurallara uymurdu. Ancaq bilim kimi yazın da təkəllikdən qurtulandan sonra, Türkcə Fazıl Hüsnü dağlarcanın dediyi kimi “ Səs bayrağına” çevrildi. Yuxarıda örnək verdiyim kimi, bunu N.Hikmət Gələcəkçiliyin(fotorizmin) uyğun quralarında uğurla işlətdi.

www.solgunaz.com