Azərbaycan Güneyin Türklərı və dünya beynəlxalq Ana Dili günü
Oxtay Türkoğlu
Mən bu yazımda ilk oncə dünya millətlərın ki ana dili yasaq olub və məzlum bir şəkıldə faşızımın və emperalzımın basqısı altında qalıblar özümü tuturam və o məzlum millətlərin ki Azərbaycan türklərin 80 ildən artıqdır ki ana dilləri yasaq olunub və indiyə qədər goyulmayıb bir millət şəkilində öz ana dilini yazıb oxuya.Bu nədən oldu ki İran adlanan olkədə millətlərin özü ana dillin də yasaqdır bunun tarixi baxımdan da baxsaq görürük ki bu millət nə qədər zülüm basqı içərisindədirki millət kimi özü hayat yaşamında özü ana dilində yazıb oxusun bu qayidir İran adlanan ölkənin çağdaş tarxində ki 1925-nci ildə Rza mirpənc-in iş üzərinə gəlməsı və İran adlanan ölkədə başaqa millətlərın dilərını yasaq olmları və yanliz bir dildə yazamaq ve bir vahid İran adlanan coğarafiya baxımdan bir olmaq amacıyla bu millətlərin insanı huquqların tanımadılar hətta o zaman məclis şurasında belə bəzı qanunlar bu haqda geçdi ama həç bir təsır burxamadı Rza mirpənc bu sayədə bir çox islahatlar apardı onlardan bularıdı ki ana dilindəki digər millət danışırdı yasaqlandirsin yanlız bir dildə danışmaq və bir dildə yazasan və bir dildə qəzet və hətta teatr oyunların səhənlərındə yanliz farsca qonuşma haqqında Rza mirpəncın nəzəri altında geçırdı bu millət ki nəçə illər məşrutə inqalıbının birlikdə özü əzlimiş insanı haqlarını almağınan özü qanlarını bu yolda vermışıdılər daha gördulər ki bu olmadı və hətta musiqi məktəblərı ki ana dildə musıqı sayəsində çalşırdılar bunlarda təbiki gəlmışidi ki ana dildə musiqi məktəblərı yasaq dir və o millələrin içində ki Azərbaycan Türkləri ən sayı baxımdan yüksək bir formada bir millətdir ona görə çox özgəlişdirmə siyasəti aparıldı hətta Azərbaycan güneyin bölgəsındə və şəhələrındə imümi danışmaqlarda belə yasaq olunud uşaqlar məktəb bilə gedış zamanın da əyər özü ana dilərındə danışsayıdı gərəh pul cərməsı və ya şallaq vuradılar ki sən niyə ana dilində danışırsan elə başda yazığim kimin Azərbaycanın güneyındə tiatr oyunların nəmayışı və ya qəzətlərı ana dildə çap olunlardı qapandı və ya Azərbaycan musiqisində məkətblərdə yasaqlarındı və onlar özü ana dilərin də musiqi sayəsində və ya başaqa məsələrn də ki ana dilin də çalışmlar dayandırlıdı və izin vermədilər ki ana dilərində fəaliyət olsun ancaq Azərbaycan Türkləri bu baxımdan canlarında bu yolda veriblər ki ana dilərındə yazanmaslarda belə bu qədər zəngın bir dil ki min illər boyu babalarimizdan bizə qalıb onu özgəlışdırmə siyasətın də yadlanan cıxsın və ardan gedısın elə o zaman adılım insanları bu çalışmlar nəticəsındə bizim kənddə yaşayanlarımız bu dilin əsil qorcunlarındandı ona görə ki bu ana dili qoruyub sağlyıb ta bu zaman gətırıb çatırıblar ta bu ana dili qoymayalar başaqa kimlik adına tərif olsun və ona görə bu ana dil önəm daşır ama təəssüflər olsun Riza mir pəncın olumunən və İran adlanan ölkədə bir dəyişikliklər olmaqınan bir çox siyası fikirli insanların zindanlardan cixmaqların və Azərbaycan türklərin güneydə büyük inaqlablar əldə olunud və ikinci dünya savaşın sonlarında Azərbycan Türklərıdə öz azadlığların əldə etməkın edə bildılər özü ana dillərın də bir cox qəzet açıb və ya özü ana dilin də məkətəb gedısınlər və irticanın zulumunə qarışı böyük inqilab çevirlimışdi və millətımiz milli hökümət zamanı edə bildı özü ana dilindı yazisin oxusun və hətta ana dilin də yazilan şerilərı və hətta na ana dilin də tiatir oyunları arışın malalan və bu olsun o olmasın namış larını tiatir salonlarında hayata geçırsın bu həqətıdən də böyük bayram dır elə feriqən rəhbərı şəhıd seyid Cəfər Pişəvərinin dedığınə görə Azeərbaycanlar iranda gedən böyük hərəkatların öndər olmalıdır başaqa millətlərdə ayağa qalxsın və özü əzlımış haqaların alsınlar ama bu sevinc çox geçmədı və irtica bu haqı görmədı və o insanları kı deryırdılər izin verın biz ana dilimizdə yazaq oxuyaq və ya Azərbaycan olan gəlır Azərbaycan millətınə qalsın ama irtica bunu görmədı və 25 mindən artiq insan ki yanliz özü təbii haqaların ustun də qətlıyam oldu və dünyada bunu gözməndıkdən geşıdı və nəqeder insan sürgün olundu yanliz özü ana dilim də yazım oxuyum şəhıd seyid Cəfər Pişəvərı özü məktubunda BMT yə yazır ki Azərbaycan Türklərı özü haqlarına dayanraq və tarxını məlik olan bir millət kimi özü ana dilin də yazıb oxumaq istəyir və bir millət kimi dünya millətlərın də və insan haqalarını dayaranraq və İranın başqa millətlərın də haqqını tanımaqla bəlli olsun ama təssüflər olsun BMT də bunu görmədı və irtica elə bildi başqa empilazımın əliylə qoymadılar bu millət özü haqlarına çata və ana dilidə hətta yazilan kitablar və məktublar hamısı irticaın əlınən yandirldi bu acı yarani damağayan basıdılar ana dildə yazmaq suc halinə gəlmışdı ama bu yandirmalanlarında gənə irtica edə bımlədı bu millətını dillini yasaq eləsın ama elə insanlar bu alavın içındə özü ana dillərın haqqında çalışmlar elədılər ki bu dil diri qaldılar minlərcə bu millət təhqir etmənın başladılar və gülməcə şəkilin də yazılarında bizim millkət qarışı təhqir etmək başladılar hətta o satilmiş insanlar ki türkülüklərın dən dayinlar bizə yenı kimlik yardmağın bizim ana dilmizin goya pələvı dilin yaxin bir dil olduğini vuraqlılar bizi dünya belə tanıtdirmaq ki biz azeri millətın əhməd kəsrəvı adında bir Türk yazicin xiyanətı nəticəsində bu millət nəzərı baxışında bir kimilik tərəf olsun bu millətın tarxi baxışında Türk olub və nəcə minlik türk tarxində gedışatındadir bu millət başqa bir dil tərəfın də deysinlər və onun feyil fayili yanliz Türkcə dır ama tam sözlərin də farsca danişlir və bunu hətta fars rasitləri dünya ictamayətında və BMT də bizə azərı deysinlər ama özgəlşıdırmə siyasətı ki Rza mir pənc və onun oğlu məhəmməd Rza şah dövründə gəçırldı ama gənə bizim kənd mədəniyətimiz bu Türk dilin əsıl olduğunu sağlayıb və şəhərdə yaşayan millətımızın danşaqlarında təsır qoymadı və gizlində ola bilsə ana dil sayəsində çalışmlar oldu o zaman ki dövrüdə Səməd Behrəngi kimi guculu məəlumlarımız özü məkətəblərın də ana dilərın də oyrtim veridi ama irtica bunu da görməzdı ki bu insanlar özü ana dilərın də yazısın və oxusun 57 nci inqalab n başlanmasınan və İran adlanan ölkədə irticain bilini sindirmilmiş bir zaman da millət gənə özü insani haqlarını tələb etmək Azərbaycan türklərı də özü mubarəzlərın də ki elə bilsınlər özü insani haqların yetışmaq 56-nci inqalab irticain kökün sındırsın və azadlıq gətisin ama Azərbaycanın güneyində gedən milli azadliq hərərkati və xəlq muslaman hərəkatı ama 58 nci ildə bu millətlərın hərərkatı basıdirldı və ana dil prosəsi yaddan çıxdı İran adlanan ölkənın ki ana yasasin da 15 maddəsın də yazılan kimi hər millət özü ana dilin də yazib oxumaq haqi vardi və özü ana dilin də qəzet və mediya si olmadı bu məsəslə İran və iraq savaşında yadlanan cixidi və millət edə bilmədı bu inqalab ki nəcə il irticaya qarşı mubarzə di hayata geçırsınlər indi 80 ildir geçir ki bu İran adlanan ölkədə nəcə millət yaşır heç biri bu haqi tapanmayiblar ki özü ana dililərın də yazib oxusunlar 21 fervral günü Dünya benəlxalq ana dil günü dir və Azərbaycan Türklərı də o millətlərdən dı ki özü ana dilin də haqi yoxdi ki yazisin oxusun hətta ictimyai yaşmağında bilə icara goyusun bu məssələ bağlı ki İran adlanan ölkənın eytim komsyun şurasında ki İran adlanan ölkənın 70 fayiz fars millət deyıllər bunlar özü ana dillərın eytim almaslar bunlar fikir onculunən dali qalılar və ona görə ki hanki millət özü ana dilin də yazib oxumaq bilməsə onun fikiri cəhətdən təsır buraxır həm cisimi cəhətdən buna görə ki bu insanlar elmi yüksəlmələrı də geri qalır əyər bu anadilimiz bu dəyil ki ictimayi gün danışmaqimizda azaddır ama bizim bu ictimayi yaşamaqimizda idarələrımız də və çox aliş verışlərdə bu ana dildə olmsa insanlar bilə alış verışındə belə geri qalılar bu səbəb olur ki İran adlanan ölkədə bu millət geri qalsın hər sayədə və ana dil ki hər millətın tarxın və onun millət olduğunu deyir ama inqalabdan sonra da islam irticailari bu məsəslə baxışları yoxdı və Azərbaycan Türkləri ki 35 milyon artiqdırlar ana dillərı yasaqdir bu məsəslənı dünyanin harsina desen gülüş kimi baxılar ama bizə ağlama kimin dı ki ana dilimiz də yazmaq və ya onun yuazmaqin ictami hayatimizda icara etmek suc dir bunlar tebriz yadiği səhənd tvisin də onu Azəri dilində ki millət danişlar onun oqədər qırırlar ki sadece fəqətt sözün başı bəllı olunur və sonu ama bu özgəlışdirmağın onundə Azərbaycan milli azadlıq hərərkatı çox sayədə çalışmlar edıblər və gızilin şəkiıldə elə duvralara şuarları yazilar Türk dilində mədrəsə olmadi hər kəsə Mənim dilim olən deyil başqa dilə dönən deyil və ya gizlincə dərıgı cap etmağınan və kitab cap etmağın ki Təbrızın irşad sazmanin ki izin vermir bu kitablarin çoxu çap olsun ama genədə bu millət özü ana dilində kitab çap edilər irşad sazmanı hər il çalışır ki ana dilidə yazılan Türkcə adları yiğişdirsin ama buna nayil ola bilmir çünkü bunu hər nə qədər özgəlışdirmaq siyasətın qabağa apradiqcan ama satlatidan yayin Türksatin burda nəqşi olub ki Azərbaycan Türklərını anadolu Türklərın musiqilərınə və TV programlarına yaxinadsin ki bu millət daha özünu bilsin hanki millətdir və bu ana dili nə zəngın bir dildir və 21 fevral beynəlxalq ana dil günü o gündür ki bizim millət gərək özü ana dilinə sahib ola və onu rəsmı bir dil kimi icraya qoya bu gün bizim məktəblərdə əziz məlumlarımızın bir vəzifələrıdır ki bu gün uşaqlara tanidalar və deyilər ki ana dil günü bi millətın varlığıdir Azərbaycanın milli azadliq hərərkatın birinci bu işidir ki hər il millət bu gün dəvət etisin ki onun ana dili yasaq olunub bilsin bizim öyrəncilərımızin də burda çox calışmlarını görə və bunan bele də görcağıq son sözümü bəxtiyar Vəhabzadənin şeirinin bitirirəm Ey onları ki ana dilin də danışmağı ar bilə çakol ədabazlar bunlar qoy mənım olsun ancq vətən çorəkı sizlərə qənım olsun
Tanri Türkü qursun və yucətsin .
Oxtay Türkoğlu